http://boar.org.uk/arpwxo3FNQsupLatin.htm          Latest edit 13 Aug 2009

Web page ©R.J.PENHEY 2007                                With thanks to the trustees of the Willoughby Library and to Lincolnshire Library Service.

De Gestis Herwardi Incliti Militis

Based on an original English text by Leofric the Deacon, a colleague of Hereward and rewritten by

Hugh Candidus

with the inclusion of reports by Hugh’s contemporaries.

Transcribed by

S. H. Miller, Esq.

from the text in Robert of Swaffham’s Book, then in the library of Peterborough Cathedral and now in the Seeley Historical Library, University of Cambridge.

Originally published serially from 1895, in the periodical, Fenland Notes and Queries: Editor Rev. W.D. Sweeting.

Web page transcribed from FNQ by R.J. Penhey.

[As far as Chapter XIII, some possible corrections of the transcript are given in small type though these may sometimes represent a form of Latin earlier than the twelfth century language of the text. Thanks to F. W. Penhey.]

I.

Incipit pręfatio cujusdam opusculi de gestis Herwardi incliti militis.

Nonnullis apud nos scire desiderantibus opera magnifici Anglorum gentis Herwardi et inclytorum ejus et auribus percipere magnanimitates illius ac gesta : nuper nostrę parvitati vestra insinuavit fraternitas, interrogans si  aliquid in illo loco ubi degebat de tanto viro conscriptum aliquis reliquerit. De quo enim quum nos quodam in loco audisse modicum Anglice conscriptum professi fuimus, subito coegit vestra dilectio illud ad pręsens perquiri, et mox in Latinam linguam transferri, subjungens etiam et ea quę a nostris audire contigerit, cum quibus conversatus est, ut insignis miles magnanimiter vivens. Quibus quidem vestris desideriis satisfacere cupientes, multis in locis perquirendo manus convertimus, et penitus nihil invenimus, pręter pauca et dispersa folia, partim stillicidio putrefactis at abolitis et partim abscisione divisis. Ad quod igitur dum stilus tantumdem fuisset appositus, vix ex eo principium a genitoribus ejus inceptum et pauca interim expressimus et nomen ; videlicet primitiva insignia pręclarissimi exulis Herwardi, editum Anglico stilo a Lefrico Diacono ejusdem ad Brun presbyterum. Hujus enim memorati presbyteri erat studium, omnes actus Gygantum et bellatorum ex fabulis antiquorum, aut ex fideli relatione, ad edificationem audientium congregare, et ob memoriam Anglię literis commendare. In quibus vero licet non satis periti aut potius exarare deleta incognitarum literarum, ad illum locum tamen de illo usque collegimus ut in propriam et ad pristinam domum reversus fratrem occisum invenerit : vestrę prudentię rudi stilo relinquentes crudam materiam vel alicujus exercitati ingenii studio ; minus dialecticis et rethoricis enigmatibus compositam et ornatam. Nihil enim de his amplius exarare curavimus, semper majora expectantes et necdum penitus aliquid invenientes. Quos tandem vana spes diu delusit, sicut ab initio a quibusdam dicentibus quod in illo et illo loco magnus liber est de gestis ejusdem. Ad quem mittentes quę promissa fuerant nunc [non] comparuerunt. Propterea quidem tunc omnino illud relinquentes, opus inceptum abscondimus. At tandem a quibusdam nostrorum vobis diu latere non potuit, illud principium saluti vobis non denegari ex insperato nobis subito vestra mandavit benignitas. Tunc ergo quod imperfectum nostrum viderant oculi vestri, curę nobis fuit iterum, licet non magni ingenii ope fretis, ad hoc in eo stilum convertere, et vobis iterum in morem ystorię libellulum retexere, de his quę a nostris et a quibusdam suorum audivimus, cum quo a principiis illius conversati sunt, et in multis consortes fuerunt. Ex quibus sępe nonnullos vidimus, viros videlicet statura proceri et magni et nimię fortitudinis. Et ipsi etiam duos spectabiles formę viros ex illis, ut a vobis audivimus, vidistis, videlicet Siwate frater, Broter, de Sancto Edmundo et Lefrico Niger, milites ejusdem, licet a suis membris propter invidiam dolo orbitati speciem artuum per inimicos amiserint. Siquidem de his et de aliis, quos ipsi in multis probavimus et vidimus, si non aliter satis nobis daretur intelligi quantę virtutis dominus illorum fuerit, et majora esse quę fecit quam ea quę de illo professi sunt. Propterea namque, ut existimamus, ad magnanimorum operum exempla et ad liberalitatem exercendam profectum erit Herwardum scire, quis fuerit, et magnanimitates illius audire et opera, maxime autem militiam exercere volentibus. Unde monemus, aures advertite, et qui diligentius gesta virorum fortium audire contenditis mentem apponite, ut diligenter tanti viri relatio audiatur : qui nec in munitione, nec in pręsidio, sed in seipso confisus, solus cum suis, regnis et regibus bella intulit, et contra principes et tyrannos dimicavit quosque nonnullos devicit. De quibus etiam a genitoribus ejus inceptum cuncta per capitula inserta sunt, ut leviter possit retineri relectum quod distincte continetur expositum.

II.

De quibus parentibus Herwardus natus ; et quomodo a pueritia in magnanimitatibus operum crevit, et quare a patre et patria expulsus est, unde Exul cognominatus est.

Ex Anglorum gente multi robustissimi memorantur viri, et Herwardus Exul pręclarissimus inter pręclaros et insignis miles cum insignioribus habetur. Hujus igitur pater fuit quidem Lefricus de Brunne, nepos comitis Radulfi cognominati Scabre et mater Aediva trinepta Oslaci ducis, utroque parente nobilissime progenitus. Puer enim erat spectabilis forma et vultu decorus, valde decoratus ex flavente cęsarie et prolixa facie, oculisque magnis, dextro ab alio variante modicum glaucus ; verum severus aspectu fuit, et ex nimia densitate membrorum admodum rotundus, sed nimis pro statura mediocri agilis, et in omnibus membris tota comperta efficacia. Inerat etiam illi a pueritia multa gratia et fortitudo corporis, et perfectum virum hujus rei ex facultate statim in adolescentia forma virtutis ejus eum demonstrabat, et erat gratia fortitudinis et virtute animi in cunctis excellenter pręditus. Nam quantum a liberalitatem attinet, ex paternis rebus et propriis dapsilis erat, et liberalissimus, solatium ferens omnibus indigentibus, scilicet crudelis in opere, et in ludo severus, libenter inter coętaneos commovens bella, et inter majores ętate in urbibus et in villis sępe suscitans certamina, nullum sibi in ausibus et fortitudinis executionibus parem nec majores etiam ętate relinquens. Hic ergo dum in talibus adhuc juvenculis et multis majoribus animositatum progressibus de die in diem proficeret, et juvenis supra modum in viriles actus transcenderet, interdum nemini parcebat quem vel in fortitudine aliquantum rebellem suę virtuti cognoscebat seu in certamine. Propterea quidem et his etiam de causis sępissime seditionem faciebat in populo et tumultum in plebe. Unde patrem sibi inutilem et parentes valde ingratos reddebat, ob magnanimatatum [magnanimatatis] ejus opera et fortitudinum cum amicis quotidie et vicinis decertantes, et inter provinciales velut hostes et tyranni se pro illo agentes, strictis gladiis et armis pęne semper filium a ludo vel a certamine revertentem muniendo. Quod tandem pater ejus ferre non valens, ipsum a facie sua depulit. Nec sic quidem adquievit, sed assumptis secum collectaneis, patrem ad sua prędia tendentem interim pręcedebat, distribuens bona illius amicis et sibi faventibus, constitutis insuper sibimet in quibusdam paternis rebus ministris et servientibus, ut suis annonam ministrarent. Qua de re pater ejus a rege Eduardo impetravit, ut exul a patria fieret, patefactis omnibus quęcunque in patrem et contra parentes vel quę contra provinciales egerat. Et factum est. Unde statim agnomen Exulis adeptus est, in decimo octavo ętatis anno a patre et patria expulsus.

III.

Qualiter maximum Ursum Herwardus interfecit. Unde locum cum militibus ubi manebat promeruit.

Quod ubi quidem Gisebritus de Gant comperit, scilicet expulsionem ejus, pro illo misit. Filiolus enim erat divitis illius. Et profectus ultra Northumberland ad eum pervenit, solus ex propria provincia et paterna hęreditate, cum solo servo Martino, cui cognomen erat Levipes. Ubi non multis commoranti diebus quiddam [quidam] laudabile contingit [contigit]. Mos autem illi diviti fuit in Pascha, in Pentecosten, et in Natale Domini, ex claustris eductis sęvis feris juvenum vires et animos temptare, qui militare cingulum expectabant et arma. Cum quibus Herwardus in primordio sui adventus, videlicet in Natale Domini, associatus, rogavit sibi unum e feris aggredi licere, aut saltem illum maximum ursum qui aderat, quem incliti ursi Norweię fuisse filium, ac formatum secundum pedes illius et caput fabulam clavorum affirmabant, sensum humanum habentem, et loquelam hominis intelligentem, ac doctum ad bellum ; cujus igitur pater in silvis fertur puellam rapuisse ; et ex ea Biernum regem Norweyę genuisse. Nec obtinere potuit : domino illius magnanimitatem juvenis percipiente, et pubertatem ejus pertimescente. Altera autem die bestia ruptis vinculis exobseratis claustris prorupit, omne dilanians et interficiens vivum quod consequi potuit. Mox autem, ut dominus rem comperit, milites pręparare se et illum cum lanceis aggredi jubet, nisi mortuum capi non posse adjugens. Interim Herwardus feram cruentatam ad thalamum domini sui propter voces trepidantium revertentem, ubi uxor illius et filię ac mulieres timide confugerant, obvium habuit, ac in illum confestim irruere voluit. Ipsum iste pręvenit, gladium per caput et ad scapulas usque configens. Atque ibi spatam relinquens, bestiam in ulnis accepit, et ad insequentes tetendit. Quo viso plurimum mirati sunt. Verum non minimam gratiam apud dominum et dominam suam promeruit, et grave odium et invidiam cum militibus et pueris domus. Hujus ergo rei gratia locum et honorem cum militibus obtinuit. Licet tunc militem fieri distulit, dicens melius se virtutem et animum suum probare debere. Qua de re provinciales eum in laudibus pręferebant, et mulieres ac puellę de eo in choris canebant, quod gravius inimicis erat, et quod crescebat quotidie, ut corporis et ętatis gratia, ita in magnanimitatum virtutibus et fortitudinum, nullum parem sibi in captione et venatione nec in lusibus vulgaribus et liberalibus relinquens. Propterea tempus opportunum et locum illum perimendi inquirebant : et quodam die quum dominus illorum forte abesset in silvis ad venationem, milites memoratę domus obrutum jaculo eum tentabant dare a quodam suo familiarissimo, quem ante nudiustertius hostibus pręventum a morte liberaverat. Hoc autem Herwardo per servum suum pęne tarde comperto, in ictu jaculi lancea invasorem suum transfodit. His ergo dominę suę patefactis, et tantas denique insidias declinans, discessit. At illa lacrimans et multum deprecans ut saltem suum expectaret dominum, aut filii sui languentis exitum, si non evaderet, ipse adoptatus filius hęres illorum fieret : quod impetrare non potuit.

IV.

Qualiter quendam tyrannum, vicerit, et quomodo insignem ipsius gladium acceperit.

Dehinc ad quendam regulum Cornubię, Alef vocabulo, Herwardus perrexit, ubi unum nefandissimum virum et valde superbum invenit, Ulcus Ferreus nomine, promereri sibi jam diu expectans ob fortitudinem mirificam reguli pulcherrimam filiam. Hic ergo in duabus gentibus Scottorum et Pictorum ex illorum cognatione bellator fortissimus habebatur et quasi secundus illi ex omnibus gentibus non fuerit. Ubicumque enim commanebat, multi ad eum quasi ad spectaculum confluebant magnanimitates ejus et opera audituri ; ex quibus libenter e falso in multis aures tundebat audientium nullum hominem sibi nec duos aut tres comparans. Illo autem hoc sępe ante regales et ipsum regulum faciente, quodam tempore Anglorum gentem nimis exprobrabat absque virtute virium esse, et in bello nil valere, confirmando se ex multis uno impetu quadam vice tres occidisse. Ad quod indignans Herwardus deridendo coram omnibus illi respondit : Quoniam illos viros quos a te dicis interfectos in mente tua concepisti, et ex corde tuo illos non a matre natos genuisti, dignum est ut uno ictu oris interfecti sint ; unde sponsa ejus futura, filia memorati regis, in nimio cachinno soluta est. Quod factum tyranno nimis grave erat, unde statim cominans Herwardo intulit : Vere meis propriis ex manibus nunc interfectus jaceres, ni solum domini pręsentia obesset. Cum Herwardus : Vide ne miles robustissimus, ut jactitas, juvenem dolo pręveniat. Alioquin si prosecutus absque dolo fueris quem dicis, me semper pręparatum reperies, ut gloriosior, si venerit, fiat triumphus. Ipse vero hujus verborum non immemor, forte in nemore quodam vicino domini prędicti Herwardum armis vacuum offendit. En, inquit continuo tyrannus, tempus optatum adest de inimico ulciscendi, etc. Hodie ex crinium tuorum munere in cachinno vel in dolore illa solvetur, quę olim ex verborum tuorum pertinacia gavisa, cęsariem tuam laudabat et faciem et responsionis arrogantiam. Ad quod subjugens Herwardus dixit : Nudum opprimere, armis et viribus valde consitum, inclito gloria non est, sed tamen si accumbam, horę unius spatium virtus si tibi adest cedat, presbitero res meas ad erogandas pauperibus traditurus, et illico reversurus. Et concessit conjurans et fidem accipiens ne alicui patefaceret. Qui abiens, armis munivit se. Idcirco namque sic exorsus est fari ad eum. Mox autem e vestigio Herwardus reversus, ad primum judicationis signum, tyranni in femora fixit jaculum, et pariter congressi diu sese ictibus cędebant. Juvenis ergo semper conferendo et inferendo ictus subterfugiebat, et inclinabat ac reclinabat se, sępe improvisos et occultos interjaciens ictus. Ut autem magnanimitatem juvenis ille vir execrandus percepit, manibus nitebatur eum comprehendere quia fortior illo erat et nimis statura prolixior. At semper Herwardus subterfugiebat quousque inclinato illo et a tergo minus cauto, illi gladium in inguine subtus loricam infixit. Qui sentiens sibi in sanguine madens imminere mortem, ait ; Heu ! heu! ecce robustissimus, in fortitudine confisus incautus a puero prudente obrutus jaceo! O utinam spatam prę manibus, quam sero meę sponsę futurę tradidi, si diva mecum fortuna fuisset, unde tantos oppressi, mihi adesset, uno ictu semianimis saltem vindicaturus, quam a quodam tyranno dimicando accepi. Pręterea pueri domus strepitum armorum audientes, cucurrerunt illuc, et domino suo interim rem patefecerunt, qui armatos illuc dissociare eos misit, juvenis necem timens, et venientes, morte pręventum, quem non estimabant, invenerunt. Qua de re denique Herwardo comprehenso, quia gener reguli jam ille nefandus vir dicebatur, et ad illum eum perduxerunt. Confestim ergo omnis illa infesta natio consurgere in eum voluerunt, robustissimum illorum dolo fuisse interfectum asserentes. At iras eorum ipse regulus, ut juvenis salvaretur, compescens, eum in custodiam misit, de eo quasi judicaturus quid fieret. Filia vero ejus in eventu valde exhilarata, formidolosum hominem et incompositum membris quam nimium verita, Herwardo plurimum provide in custodia ministravit, et in fine datis muneribus ac prędicto ense sibi tradito clam discedere fecit, rogans immemor sui ne fieret, ac illum non absque signis ac etiam indiciis ad regis Hibernię filium misit, per literas mandans qualiter ab eo inimicus ejus interfectus est.

V.

De bello quod in Hibernia factum est, et quomodo Herwardus ducem adversarii exercitus cum solalibus [sodalibus] septem in medio suorum interfecit.

Igitur Herwardus a filio regis Hibernię et a rege, his cognitis, honorifice susceptus est, et eum secum aliquantis diebus, licet invitum, commanere fecerunt, quoniam ad paternam domum legatione pręcepta functa, et ad matrem viduam repedare voluit, duobus pręclarissimis viris, Siwardo albo et Siwardo rufo, ipsius patrui filiis jamdudum inventis, patrem obiisse nunciantes et suam matrem in hęreditate sibi tradita solam esse. Ubi non multo ipse demoratus, mox imminere proximum bellum contra ducem de Munestre regi nunciatur. Accepto siquidem die omnes vicinius regi adhęrentes Herwardum cum suis consortem in pręlio et adjutorem fieri exorbant et deprecabantur, quoniam multa insignia fortitudinum de eo audierant, et nunc quia in modico tempore ipsi etiam plurima prędicanda de eo compererant. Igitur Herwardus illorum deprecationibus et verbis obtemperans cum majoribus ad bellum et in bello statuta die cuncta strenuissime perordinavit et disposuit, aciesque instruxit et conduxit, constitutis interim septem sodalibus inter dubiabelli ducem adversarii exercitus in medio suorum aggredi debere, si manus eorum aliquantum deficeret. Quod et fecerunt in mediis hostium cuneis interficientes a dextris et a sinistris, ad ducis tentorium usque pervenientes, illum in foris cum duobus suis senibus concubantem repererunt. Cui cito Herwardus adventus causam dixit, domino suo statim ut cedat et honorem conferat, alioquin scitote sciret, eos in eum irruituros. Nec acquievit, suos viriliter agere sciens, propria manu interdum defendens sese occisis duobus senibus suis paulumper protexit, clamans a suis hostibus pręventum adjuvari. Tunc illum solitarie Herwardus aggrediens stravit, aliis introitus tabernaculi custodientibus. Qui repente per cohortem reversi, accepto ense ducis pro signo et lituo, circumdederant enim eos graviter, et unum e suis regis videlicet nepotem prostraverant, ipsis in reversione pene subactis, duobus adhuc admissis sociis et ambobus nepotibus Herwardi graviter vulneratis, tandem ad socios reversi lituum ducis personant, unde nimis territi terga verterunt. Hinc inde nomen Herwardi in omni regno valde laudabile erat, et fama illius in circuitu vicinarum gentium quotidie crescebat. Qua de re namque multi robustissimi ac filii potentum comperto de eo, ad illum confluebant, cum eo armis et liberalitatibus instruendi. Verum ipse porro cum filio regis recollecta militari manu, omnem locum et terram regi adversariam atque in circuitu inimicos ejus in uno anni spatio sibi subjugavit ; cujus medietatem nec ulla ipsius antecessorum virtus aggredi quievit.

VI.

Quomodo Herwardus transfigurato seipso ad quasdam nuptias a suo domino missus perrexit, ubi quiddam laudabile fecit, sponso occiso et sponsa ablata, eam ut ad suum dominum conduceret.

Dum ergo in extremis terrę partibus contra Conubiam manum inferrent, nuncius prędictę filię regis Cornubię illis occurrit, per literas hujus mandans : Heu! Heu! ut quid tandem hoc est, quod ancillę vestrę tam estis immemores. Num ex vobis hęc jam ante diu meditata sententia est, ut et puellulam deciperetis? Ecce me manibus in visu Hibernię superioris subreguli trado et me, pronubam vobis, filius ejus ducit invitam. Utinam erga alios vestram industriam nunc in hoc experirer. De cętero namque fidem, quam semel inclito puero regis Hibernię filio commisi, integram semper in mente servabo, si aliter nequivero. Honori vestro pro barbaro dum cesseritis et optato sponso quum puellam non vindicaveritis si valetis, reminiscimini quęso quid vobiscum operata sim. His ergo pręceptis, filius regis patri puellę confestim legatos ferme xl. viros competenter militari habitu ornatos cum duobus ducibus misit, mandans ut pristini fœderis reminisceretur, sibi filia ejus in uxore tradita ; alioquin sciret se armis ipsum et invasorem filię suę ac ipsam ubicunque nuberet, appetere. Herwardus autem per aliam viam illud occulte iter agit cum tribus tantum sodalibus, per unguenta seipso transfigurato, mutataque flavente cęsarie in nigredinem et barba juventutis in rubedinem. Ac tandem illuc proveniens, legatos filii regis in custodia, et reguli Cornubię futurus gener invenit, sequenti die ad propria cum sponsa iturus. Herwardus ergo statim nuptias ut exploraret ingressus est, et extraneum se a longe profectum fatetur, cujusdam nobilissimi ex occidente in illorum partibus servitium iturum esse : suscipitur autem uti extremus inter nuptialia contubernia et cum convivantium lętitia. Discubuit ergo cum suis in extremis, ac novissimum locum sibi semper elegit. Quod factum filia reguli et notam formam rimatur, sed valde colorem miratur. Tum ex laudabilis viri Herwardi recordatione, quem dudum e carcere liberaverat et ad filium regis Hibernię miserat, interim lacrimata est, et ob illius memoriam parapsidem cum ferculo illi direxit dicens : Quoniam extraneus est et ex quali dignitate nescitur, undique depulsus in extremo recumbit, munus continens nunc cum contento accipiat, ne sponsum vel sponsam juvenculam in aliena patria exprobet [exprobret], aut in cęteris nuptiis denotet. Minister autem illi viciniori ferculum porrexit. Herwardus quidem rem intelligens extendit manum et arripuit pateram, strictis amborum digitis quod sanguis sub unguibus effluxit. Quem proinde plurimum maledixerunt, diabolum hominem et incompositum vocantes, participemque convivii fieri non debere. Quibus e contrario de hoc quod in mente habebat respondit : Nec lętitiam convivii associabo, nec gaudiis nuptiarum participabo, donec isto cum munere sicuti vos nunc iterum ministravero. His ergo illa pręceptis continuo magis ac magis quis ipse est in anima percunctatur, et suę nutrici etiam illis reseratis, si forte Herwardus aut  frater ejus est statim ut sciscitaret. Quę instanter viso illo ipsum esse, mutata per colorem cęsarie, affirmabat, sed tamen melius probare interim admonuit. Sponsa namque post prandium regalibus ornata indumentis, sicut mos provincię est, cum puellis potum convivis et conservis patris et matris in extrema die a paterna domo discedens ministratura processit, quodam pręcedente cum cythara et unicuique cytharizante cum poculo, quoniam pręcipuus illis in locis jocus erat et novus. Una quippe illarum inter alias Herwardo cyathum meri plenum detulit, astante illo cum cythara. Qui renuit accipere a muliebri manu, quoniam ipse votum et filius regis de Hibernia, ut nil reciperent, jam fecerant, priusquam a manu fillię reguli aliquid diu optatum acciperent. Convivę quoque illum inde nimis despecta pincerna statim improbabant, et joculator dominę interim rem objurgando exegit, illa poculum adhuc convivis ministrante. Quę illuc accessit et Herwardo potum porrexit, contra illo e erecto [contra illo erecto]. Nam ipsum statim illa oculorum acies agnovit, nam in membrorum effigie ipsum esse Herwardum intellexit, unde in sinu ejus ex propria manu continuo annulum contulit illum excusatum de reliquo, inscium consuetudinis, cum cęteris haberi pręcipiens. Nec joculator quidem circumquaque vagando his adquievit, sępe pręterito illo autem cytharam percutere indignum esse asseruit, qui in convivio pincernam cum poculo despexerit. Cui tandem Herwardus inde ira commotus respondit, quod ante extremum fieri debitum stulte a stulto differtur, debitori vicem hujus melius si tempus incumberet persolveretur, verum indignans quasi solus in arte peritus cytharam in ulnis illius impulit. Quam suscipiens, efficacissime fibras tetendit, et sonos atque voces interim cunctis admirantibus produxit, altero quidem ex facto nimis verente, cytharamque de manibus illius continuo arripere nitente. At vero convivę dignum valde munere et ministrum interim habere judicabant. Si persisteret verum potum, forte ne perciperetur quis ipse esset, adquievit, multipliciter cum ea canendo, et per discrimina vocum nunc solitarie et nunc tripliciter cum suis sociis more Girviorum cantavit. Unde valde lętificati, a sponsa tum insigne pallium quasi pro mercede obtinuit, et a sponso, quicquid pręter uxorem et terram petere vellet.

At interea, nuntios filii regis Hibernię confestim absolvi petivit liberosque dimitti. Quumque ex custodia disponerentur conducere, quidam cujus omnigenarum causa fuit et histrionum invidendo ad hoc dominum pręvenit, dicens : Iste ex illorum sceleratorum nunciorum numero est et explorare domum tuam huc accessit, aut potius ut illudat te, abducens inimicos tuos ob vilissimi ludi meritum, vel etiam quod infirma eorum manus, virtute non vero deridendo astutus illusor ex illorum parte obtineat. Quod verbum bonum erat in oculis ejus, primo cœnum illum caute custodire jussit, ne tunc comprehensus tumultus in convivio fieret, in postero die una cum nunciis filii regis Hibernię ad spectaculum iturus ad propria, ipso revertente cum sponsa. Nam omnes illos dextro oculo privari debere subjunxit, sicque dimitti. Herwardus vero statim his per filiam regis perceptis fugę consuluit ; tum advocatis sociis, pręvenire eos ob suorum ereptionem contendens, in vicino nemore, prope aquam, quę partem regni ejus ambit et dividit sese occultando occubuit, expectans illorum adventum et pręcedentium multitudinis transfretationem. Quum itaque pene omnes fuissent transgressi et ligamina imposita, ut trans flumen oculorum officio illi prędicti nuncii destituerentur, Herwardus cum suis e latibulo prosiluit, et tyrannum ictu jaculi pręvenit, aliosque insequentes, atque interdum ligatos continuo absolventes, ex quibus repente eorum manus non parum moderata est. Tandem Herwardus, tyranni equo ascenso, sponsam illius cum sociis abduxit, obviare filium regis Hibernię et exercitum ejus accelerans, quem  adjutorio eorum circumduxerat. Denique post trium dierum temporis spatium, lassatis omnibus equitibus, excepto tyranni equo, super quem puella pene abducebatur, plurimisque semianimis sociis ex calore atque fame et fuga, ad tentoria ejus in medio noctis silentio perveniunt. Quibus congratulans valde, virginem in matrimonio copulavit.

VII.

Uti Naufragium pertulit de Hibernia reversus et in Flandria iterum tempestate dejectus ibi nomen mutavit.

Igitur Herwardus visitare parentes ac patrem* et matrem animo valde accensus, duas naves a rege armis et omni cum navali apparatu onustas tandem obtinuit, licet multum nimis ut illa in patria commaneret ipse venerabilis rex resisteret, accepta una de neptibus ejus in conjugem, vel filia cujuscumque vellet divitis terrę ipsius in matrimonio et terra. Quibus non acquievit antequam a paterna patria si reverteretur. Sed ascensa navi, tempestate ventorum ad Orcadem appulit insulam, ubi in littore maris unam perdidit navem. Hinc inde per turbinem maris ejectus iterum in Flandriam secundum Bertinum naufragium pertulit. At comes terrę illius Manasar vocatus nomine et nobiliores patrię illuc mittentes coram omnibus illos perduxerunt, pręcursores exercitus alicujus istos ęstimantes aut potius exploratores patrię, armamenta navis et viros pręclaros armisque ornatos dum conspiceret. Verum mox interrogatur genus et patriam ac nomen et causam adventus. Quibus respondit Herwardus, ex Anglorum gente originem duxisse, et in multis locis ac terris armis forte serviturum vel potius negotiaturum esse, seu qualicumque arte sibi fortuna tribueret, prosecuturum, et ex nomine Haraldus, in illis regionibus tempestate de Hibernia compulsus, ac naufragium ibi perpessus. Pręcepit enim ut nullus e suis nomen Herwardi profiteretur vel dignitatem vel magnanimitatem promeret. Tandem ipsum cum suis honeste interdum prędictus comes custodire [?custodiri] jubet, quis ipse vel unde sit dubitans.

*          Qy. patriam. His father was dead : see § 5.

VIII.

De prima ipsius militia ad Flandriam, unde tandem et novis quotidie ex virtutibus agnitus est, quum multum, quis tantus vir fuerit vel unde, exquisitum esset.

Iterum quippe Flandrensis comes cum quodam alio vicino comite de Ginnes warram habuit. Quum autem quotidie sui in expeditione ante castella et prędia monomachiam facere pergerent, Herwardus ut sibi saltem una die cum illis ingredi liceret multum deprecatus est. Quod tandem obtinuit, et sicut in armis strenuissime et comitatu belli edoctus, verum ita eadem die prudentur [prudenter] egit, militem quendam ab alio longe a comitatu obrutum forte jacentem, quem ipse solus protegendo, quatuor occisis invasoribus, liberavit et reduxit, cunctis admirantibus atque ambos in custodia ęstimantibus captos. Ex qua re statim nominatissimus in palatio principis factus est, et pręclarus inter robustissimos, intrans ex tunc cum illis et exiens, quotidie novas magnanimitates peragens in militia. Tamen semper multum quis tantus vir aut qualis vel unde fuerit princeps terrę dubitans, ab extraneis et mercatoribus valde illius notitiam scisciatur si forte nomen ipsius aut fama in ulla longinqua regione perciperetur, ita ut non longe prorsus defuerit inquisitioni ejus desiderata valde notitia. Quidam enim ante triennium in Hibernia talem virum atque virtute et facie consimilem se vidisse et multa de eo et prędicanda audisse dicebat, et hujus ex nomine vocatus, unde continuo compertis et illo advocato cum solo filio secretę suę in dolis notitiam multum prędictus comes inquirit, et nomen ac patriam atque dignitatem et genus jurans et confirmans sicut carissimum filium quicunque sit habiturus. Tandem de eo quę audiverat vera fuisse professus est, et nomen et patriam et quomodo a patre expulsus in Cornubiam prius venerit, et post in Hiberniam, et causam illius loci adventus.

IX.

Quomodo Quendam insignem militem vicerit, et ipsum incolumem qualiter ad socios perduxerit.

Erat namque interdum parti adversarię quidam nepos comitis de Guines Hoibrictus nomine, eques virtute animi et consilio bellorum magnificus, qui instar leonis fortitudine in grege etiam ipse et computabatur in exercitu. Huic quodam die forte extra comitatum solus adhęsit Herwardus, et in virtutibus animorum sibi, invicem non agnoscentes, fortiter simul coierant, confractis in primo impulsu lanceis. Dehinc statim sese gladiis cędebant, verum attonitum ex ictu dies sub aure forte Herwardus reddidit. At continuo in adjutorio illius concurrentibus plurimis, tantorum manus declinans, ipsum in ulnis suscepit et ad socios conduxit, interim licet expergisceretur de manibus ejus erumpere nitens. Quo facto comes de Ginnes valde obstupuit, et nimio timore et mœrore ob nepotis inclytique militis excidium etiam et dolore affixus, sequente die suo principi debitum honorem et servitium, mandavit, et munera simul ac obsides contulit. Audierant enim laudabilis viri Herwardi famam, et quid in Hibernia et Cornubia egerat, et fortitudinem jam viderat.

X.

Quomodo ab quadam puella adamatur, ob ejus gratiam ad certamina perrexit, ubi prę omnibus cum suis victor extitit.

Apud sanctum Admarum namque tunc temporis quędam puella nobilis et pulchra degebat, scientię liberalitatis multum dedita, in mechanicaque arte etiam peritissima, nomine Turfrida. Hęc autem valde adamavit Herwardum, comperta de eo multa magnalia, unde perplurimas ut fertur in amore illius exercuit artes, cum quibus ejusdem juvenis animum in se convertit. Exardescebat autem in quidam alter ex comprovincialibus, insignis miles et cujusdam prępotentissimi nepos de sancto Walerico, et ipse potens in amore ejus, a quo illi inde corporis detrimentum minabatur aut mortem. Quumque Herwardus ad certamina solemnitatum quę apud Pontes jam et Pictaviam fiunt, una cum tyronibus domini sui pergeret, atque ut tirocinia facerent illos conduceret, adversarium ejus in comitatu cum suis inscius offendit, ac ipsum in mediis militum cuneis progressum, signum ex virginali vitta gerens, ad  gratiam amicę, ut militiam patraverat. Contra quem statim viso illo adivit Herwardus et ex primo impulsu obrutum dedit, arrepto signo illius et equo.

Quod quidem prędictę puellę transmisit, et alia ex ipsius parte signa, adhuc tribus ab eo nec vi superatis et a suis commilitonibus quam plurimis, consorte illo unicuique semper et pręsidio. Unde pręcipue cum suis victorię gratia prę omnibus redimitus fatetur sodalibus in amore pręfatę virginis sese nimium ęstuare, sed quomodo ad eam veniet nescius, multorum inimicorum insidias pręcavens. Tum illuc admodum cum paucis tetendit sodalibus, nemini ejus absentiam patescere pręcipiens.

Nec adversario illius quidem pro congressionis exitum nec adventus causam latuerunt, unde insidias in multis locis ex latronibus et malefactoribus in ipsius occursum constituit, ex quibus quodam die illi decem et septem ab xl latronibus surrepti sunt ; et occisis deinque xx et v ex ipsis invasoribus iter arreptum tetendit. Ubi tandem plurimis et in via affixus infestis ibi pervenit, atque Herwardi internuncium et nepotem ipsius videlicet Siwardum album se dixit, mandata amicitię a domino suo et munera illi deferens, cui statim valde congratulans deosculata est. Et diligenter intuitus per oculorum acies [aciem] et ex venusta facie et flavente cęsarie corporisque efficacia, eum tandem agnovit. Verum statim hęc verba prorupit ; Ecce omnium hominum mihi pręstantissimum in brachiis amplector et militem pręclarissimum oculis intueor, nunc licet sero exoptati viri pręsentia potior. Votis et aliquantum desideriis adimpleor. Ipse vero rem ut erat denegans, non eam recte sentire de hoc dicebat. Et illa de eo signis satis exquisitis in corpore designantia vulnera tenuissimorum cicatricum, Herwardum esse sibi dilectissimum contra affirmabat, ex qiubus superatur, et verum agnoscere visus est. Dum vero hęc soliloquio faterentur, apprehnsum illum deducit in interiorem domum, ostendens illi omnes paternas divitias in auro et argento, vel cujuscunque materię, et maternas multas res, atque insuper loricam nimię levitatis et subtilissimi operis ac multo valde omni ferro et chalybe lucentiorem et puriorem, atque galeam simillimi decoris et fortitudinis, de ipsis adjungens : Multi quidem divites et potentes ex his compertis, ubinam sunt multum inquirentes et ut proderentur munera promittentes, dolo eas, metu, vi, aut pretio sibi usurpare, vel qualicunque arte cupientes, huc usque ex atavi rebus servavi, atavo semper et avo ac patri ex omnibus rebus carissimę, ut sponsum ex his mihi dotarem. Nunc autem omnium hominum tibi competentem virtutem animi et fortitudinem approbo, et hoc commodum mihi valde ac pręcipuum est exinde ut diceris amicę competenti ex dono si congratulatus fueris. Volo etiam in meo tale quid tunc perpeti corpore semel, quicquid eas ferrei vel e metallo excederet. De quibus namque non minime congaudiens gratias egit Herwardus. Idcirco enim utrique sibi invicem fidei arrhas commiserunt ; et post ad commilitones ipsum pręstolantes denique pedem refert. Nocte vero eadem hostem in hospitio unum ex satellitibus pręfati militis inscius offendit, qui in silentio noctis dormientem cum secure petivit Herwardum, scilicet forte a lecto insomnis revolutus, fortiter in stratu percussit, verum omnes expergefacti eum comprehendentes dextra privaverant manu, compertis unde vel a quo venerat. Ex tunc enim in consuetudinem acceptus, Herwardus juxta lectum pausari proprium aut in stratu cujusdam suorum alienis in locis, insidias inimicorum pręcavens. Illa nocte autem ad suum dominum cum suis sociis pervenit ; quibus valde congratulans, audierat enim insignia ex eis et quę ad certamina fecerat, pro quibus muneribus illos statim et honoribus ditavit. Tamen nil Herwardus susciperet, donec prędictam puellam cum terris et postularet et acciperet.

XI.

Pro qua re Herwardus cum quodam duce in Scaldemariland cum exercitu missus est, et pręcursorem exercitum superavit.

Pręterea quoque Flandrensis comes legatos in Scaldemariland pro tributo diu jam retento et censu terrę miserat : qui ferme his diebus illi in loco pręfati nuncii dextro oculo privati ob illius injuriam nunciantur et sinistro pede abscisi. Ad opportunum principi et suis visum est Herwardum illuc una cum exercitu et duce ipsius usque in illam regionem mittere, pro quibus aut justitiam valde competentem acciperent, seu inimicum graviter vindicarent. Idque statim Herwardus gratanter licet rem difficilem exequitur. Classibus accensis secundaque admodum tempestate et prospero ventu ibi perveniunt. Sed non statim defuit eis hostilem multitudinem ut repatriarent, minitantes aut sęvis jaculis perimerentur, vel captivi in servitutem redigerentur. Unde vehementer exacerbati et plurimi perterriti sunt, pedem referre volentes. Ad hęc Herwardus corda trepidantium confortat leviter et scientia in bello vacuos timore posse asserens, licet multam nimis et incompositam multitudinem et temerariam audaciam fuerint : quod est confidentia temeritatis et arrogantia annihilationis. Qua de causa quippe valde animis accensis, persecutionem eorum acrius contra pręcursorem exercitum consurgunt, aciesque erigunt iv. ex xl. classibus et simul omnis exercitus a tergo erectus, si alii deficerent, ut procederent. Verum etiam et Herwardus, incurrentibus aliis, locum dimicandi contra fieri in medio postulavit ut effebi et pueri quasi suas vires probarent, aut sic ipsi inde exacerbati provocarentur ad pugnam, seu potius taliter virtutem eorum minorem experirentur in bello priusquam ad majora procederent ; hoc quippe adversarię parti mandavit, quam gratanter suscipientes in fortitudine eorum confisi, unum in medio statuerunt, quem contra citius processit Herwardus ; siquidem illo prostrato, alium aliumque miserunt, quibus quidem omnibus una mortis fuit occasio, armati se defensare nescientes, nec cum armis incomposita corpora protegere scientes, verum irritatos se autumantes, aut potius illum magum ęstimantes, omnes in illum irruere conati sunt. Ac ergo repente conversus ad socios, indiscrete post eum dissociati sunt ; verum sic illos inter manum miserat, pro quo tandem superati sunt.

XII.

De secundo bello apud Scaldemariland, et quomodo gens illa ad pugnam, vel cum quibus armis processit, et qualiter Herwardus suum contra ordinavit exercitum.

Confestim ergo omnis illa infesta natio et gens non approbanda, undique protinus ex insula et mari omnem multitudinem terrę convenire jubent, et incursantes et infestantes suos fines exterminare, et illos in xiijo [sic] die radicitus confestim a facie terrę exterminare mandant, ne modicum fundati non leviter excludantur, aut potius alienigenis his diebus subacti fierent, sicut gens Anglorum a Francigenis, nec subdita, audierant. Collectis autem in unum omnibus ad Flandrensem exercitum ut absciderentur mandaverunt, solummodo vita comite amissis omnibus quicunque ibi etiam advenerant, pręter aliquas naves, navalia ac insuper ducem exercitus Robertum et Herwardum magistrum militum et tribunos cuneorum illis traderent interficiendos pro omnibus. Conduxerant enim simul plaustra et quadrigas, ut res eorum abducerentur et arma. Quibus perceptis, innuente et hoc Herwardo, cunctas quadrigas et currus ante legatos igni tradiderunt et ipsos in mediis flammis projicti judicaverint, nisi jura internunciorum apud illos frangi viderentur, et fœdera legationis violari. Suasit ergo Herwardus exercitus et primatibus legatos hos paululum vi aut blandimentis aliquantum detineri, ex eis cum donis remitti quis aliis promaioribus moras agens, et reliquos ut interim prępararent se ad bellum suasque acies ordinarent, constituto etiam unicuique aciei ductore imperio et magistro. His autem omnibus facta succedunt. Porro gens illa improvisa et inexperta, visis aliquibus nuntiis muneribus valde honustris, ad tales ęstuantes res plurimi erga illos converterunt, sibi potiora ante alios arripere volentes. Quos obvios trecenti electi milites cum suo duce Herwardo ante exercitum explorare pręcurrentes habuerunt, et ex eis non minimam cędem fecerunt, et aliquos usque ad tentoria collegarum suorum persecuti sunt ; unde omnes vehementer attoniti obstupuerunt, deceptos se incauti nunc ex hoc intelligentes. Pro quo enim cum ira magna et indignatione maxima suo more ad bellum pręparati procederent, nullo modo nec aliquem pręterire vivum conjurantes, his armis pręcincti et muniti ; cum feltreis togis pice et resina atque in thure intinctis, seu cum tunicis ex coria valde cortis, et in manibus hastilia clavata et torta ad pugnendum vel ad retrahendum, seu ad percutiendum, et cum tribus jaculis quadratis aut quatuor ad jaciendum. Inter duos quippe sic munitos, unus semper cum gladio vel cum secure constituebatur, pręferens etiam scutum illorum duorum. Habuerunt enim nimis multam et magnam multitudinem, sed incompositam. Dux vero Flandrensis exercitus et Herwardus magister militum videntes illos in convalle descendere, super montana contra suum statuerunt exercitum. Et pariter congressi, paulatim aliis imminentibus recedebant omnio, volentibus illis omnes eos ab suis tentoriis longius protrahere. Quum enim multum a suo pręsidio recessissent, fugere quidem Flandrenses cessarunt et conversi steterunt ad pugnam, et Herwardus cum mille equitibus et cum sexcentis armatis ad castra eorum in circuitu perere que ignem succendit, et omnes tentoria eorum custodientes necavit, et sic suam aciem a tergo Scaldemariensium conduxit, ubi omnes pene armis vacuos offendit, nullo modo resistere valentes dispersi sunt. Qui autem in primis aciebus fuerunt, inopinabilem rem intelligentes, et suos undique confugere videntes, inexperti in bello et imperfecti ex fuga in quodam districto loco pariter conglobati tandem pręsidium invenerunt. His jaculis et machinamentis Scaldemarienses usque ad tenebrosam noctem illo in loco necabantur. Quę obtenebrata utrumque exercitum tandem divisit, ante ortum quidem luciferi, nocte eadem luna modicum illucescente. Herwardus cum sexaginta viris, quos ad naves pridie custodiendas reliquerat, intempesta nocte, ad castra Scaldemariensium, nemine ex suis hoc percipiente, reversus est, ubi et multos jaculando peremit et innumerabiles ac majores quosque vulneratos reddidit. Quod eis inopinabilem rem et ultra spem bellandi fuit. Quumque summo mane exercitus ab utrisque ad opus bellicum et certamina committenda esset jam in acie constitutus, Scaldemarienses concite legatos miserunt, cum illis misericordiam agere ornantes et deprecantes. Quo pacto, omnem justitiam de injura se facturos promiserunt ex tunc, et sicut servi dominis servituros, et si gratiam apud illos invenirent, atque omnes illos qui manus in suos legatos miserant vel assensum prębuerant, seu in verbo aut in facto offenderant, se a minimo usque ad maximum ditioni eorum tradituros. Quos gratanter acceptis obsidibus susceperunt, in septimo die illis constituentes responsuros.

XIII.

Ubi Herwardus equam nimię velocitatis et pullum spectabilis formę acceperit, vel quid in illa via pertulerit.

Interea quippe nunciatur Herwardo insigne armenti genus esse velocissimorum equorum in quadam terrę insula, ubi cum paucis commilitonibus et cum aliquibus bene difficultates viarum cognoscentibus perrexit, et exinde equam nimię velocitatis et pullum spectabilis formę conduxit, quen Levipes cognominavit,et matrem Anglice Hirundo vocavit. Ex illo autem loco reversus, in turbas latronum incidit, in quodam loco vallis et montibus et silva constricto, ubi duos dies insidias eorum valde sustinuit, ac illis pene tertia die fractis nimis ex fame, et vi latronum confusi, sexta die valde accelerantes ad suos perveniunt, in sequenti die majoribus terrę ipsius in prędicta et rogata pace et quomodo patrię esse responsuros. In Herwardo quippe magis quam in cunctis pendebat responsionis gratiam et omnem sui dispositionis exitum. Statuto autem die Scaldemarienses cum optimis quibusque terrę illius et pręclaris donis venerunt, pristina fœdera et servitia renovare magis quam prius in temporibus patrum suorum confirmare, multum exorantes et deprecantes firmissimo pacto a modo in perpetuum servituros, servituri ; susceperunt quidem eos, muneribus et ex optimis terrę valde ab eis ditati ac reduplicato censu terrę et tributo discesserunt et ad propria sunt reversi, gaudentes quidem ex palma virtutis et victorię. Sed suo domino qui ibi eos miserat non invento nec filio ejus, successorum [successorem] regni gravissimo dolore et tristitia affici, carissimum dominum nimis mortuum plangentes. Tandem vero post dolorem consolati, interrogabant majores patrię et tribuni, si pro maximo labore ullum beneficium ex parte illorum domini illi eis impertirent subactam terram ad quam missi erant renunciantes, et obsides et dona tunc eis esse prębituros, atque reduplicatum terrę tributum mercedem laboris tum exsolventes. Alioquin dixerunt sibi se ex his pro quibus laboraverant remunerari debere. Qui dum nullam recompensationem dati et accepti ab eis tandem perciperent, innuente Herwardo milites omnia quę a Scaldemariland attulerant sibi partiri. Quod factum erga filium domini sui inimicitias postea persolvit Herwardus.

XIV.

Quomodo in patriam et ad paternam domum reversus est, ubi fratrem suum hesterna die ibi occisum reperit, quod statim nocte eadem magnifice ultus est.

Quum igitur Herwardus illis in locis paucis diebus quieti aliquantum vacaret, apud se hoc execrandum judicans discessit, ac in Angliam statim profectus est, visitare paternam domum et patriam volens, externorum ditioni nunc subjectam et multorum exactionibus pene subversam, si forte ullo in loco aliqui amicorum vel propinquorum adhuc respirarent, ferre opem eis volens, ubi, solummodo proprio servo comite Martino cognominato Levipes, duobus suis pręfatis nepotibus, Siwardo Albo et Siwardo Rufo, cum uxore prędicta quam dudum acceperat, relictis, ab alienigenis repererit. At quodam vespertino tempore tum ad sui patris mansionem quandam quę vocatur Brunne recessit, et a Piro cujusdam sui patris milite, Aseredum nomine, in extremis ejusdem villę hospitatus est, ubi eum patrem familias et vicinos valde męstos, omnique dolore plenos invenit alienigenarum subjectioni se traditos graviter metuentes. Et illud equidem quod ipsis gravius prę cunctis erat, plangebat quia ipsis servirent, qui filium domini sui adolescentulum innocenter pridie occiderunt. Mox igitur Herwardus quasi extraneus interrogat, quisve nunc sit illorum dominus, vel qui filii domini sui mortis auctores, et causam ; cui responderunt : Ejus opis est et solatii in tristitia dolorem retexere, nec te nostris calamitatibus inclytum virum ut videmus innectere, cum quo magis hospitalitatis ex gratia oporteret gaudere. Sed tamen quia pręclarum virum in cunctis appares et inclytum, nostri vos ęstimamus doloris aliquod remedium, unde libenter vobis illius explanemus propositum. Adolescentulus domini nostri quidam filius nobiscum erat, quem pater ipsius suis et matrem et viduam moriens commendaverat, futurus hęres, si frater eius Herwardus nomine et vir strenuissimus omni virtute perspicuus non reverteretur, quem pro correptione a facie sua pater ipsius adhuc puer expulserat. Nunc ergo nudiustertius quidam hęreditatis ejus ex consensu regis invadentes, sibi eam acceperunt, lucernam nostram filium domini nostri et hęredem occidentes, quum matrem viduam ab ipsis protegeret, exquirentes ab ea paternas divitias et thesauros, ac tamen ex causa quod illos duos qui eam inhoneste detrectaverant interfecit. Et caput illius abscidentes super portam domus, quasi pro vindicta, quod duos Francigenos occiderat, statuerunt, ubi adhuc stat. Heu ! nobis miseris ex hoc, quoniam manus ulciscendi nobis non est ! Utinam prędictus frater ejus Herwardus nunc ut sępe audivimus vir magnificus nobiscum adesset, vere unusquisque ex ipsis, antequam luna deficeret et sol lucis suę radios effunderet, sicut filius domini nostri mortui subjacerent. Herwardus vero hęc audiens et in semetipso suspirans, valde ingemuit. Tandem post verba soporati omnes strata petivere, et modicum in lecto Herwardus recumbens, audivit eminus psallentium voces et cythari sonum et phiali atque plaudentium lętitiam. Verum accersito puero Herwardus interrogat, quidnam sonus est qui aures eorum reverberabat. Qui statim judicabat esse plaudentium lętitiam ad convivium novi ingressus in hęreditatem filii domini sui, hesterna die ab illis occisi.

Et post modicum Herwardus servum vocat et induit et silicet tunica, loricam et galeam nigro panno detectam sub pallio quidem ancillę cum gladio accepit, et sic cum servo levi armatura protecto ad convivas nunc ebrietate devinctos processit, superpropinare eis, pro fratris morte, potum arundinis et vina doloris. Ubi accedens super portam fratris caput invenit. Quo accepto, deosculabatur et involutum pannis abscondit. Hoc autem facto, post ostium domus explorare convivas accessit, ubi secus ignem ebrietate deditos omnes conspexit, ac milites in sinu mulierum recumbentes. Quidam enim joculator intererat psallendo, exprobrans genti Anglorum et in medio domus incompositos quasi Angligenos figens saltus. Hic denique pro mercede omnia genitalia parentum memorati pueri hesterna die occisi a domino illorum petivit. Quę verba quędam ex convivantibus puellis non ferens respondit, Superest adhuc quidam insignis miles frater pueri hesterna die occisi, ex nomine Herwardus, et in nostra patria (videlicet in Flandria) satis notus, qui si adesset, omnia ista antequam sol lucis suę radios effunderet ita non remanerent. Quibus verbis indignans dominus domus sic intulit, Nam novi hominem et etiam sceleratissimum, qui dona principi patrię nostrę a Scandemariland [sic] missa furto abstulit et inique distribuit, quum magister militium ab eo constitutus esset. Nam crucis patibulo officeretur, ni ex fuga suę saluti provideret, in nulla terra nisi trans Alpos ausus habitare. Hoc namque audito joculator sępe repetendo illud exprobabat psallens. Quod tandem ferre non valens Herwardus prosiluit, et illum uno ictu gladii transverberavit, et sic convivas aggressus est. Alios ebrios nec erigere se valentes, aliosque ferre sibi auxilium nudi surrepti non valentes, XIV. et dominum eorum prostravit, cum solo servo quem ad ostium atrii constituerat, ut quicunque effugeret manum ejus, caderet in manu ipsius. Quorum capita nocte eadem super portam ubi sui fratris caput erat positum, constituit, gratias agens quidem universę gratię largitori, nunc in fratris sanguine ulto.

XV.

Qua de re nonnulli de eo obstupefacti fugerunt, vel unde bellatores viros ei elegit.

Mane autem facto, provinciales et vicini ex facto obstupefacti mirabantur, et omnes Francigeni pene ipsius provincię perterriti dudum terras sibi traditas delinquentes fugerunt, ne similia sibi a tanto viro, si vicinus eorum fieret, contingerent. Concives vero patrię et sui cognati comperto de eo ad eum confluebant, congratulantes et in patriam et ad hęreditatem paternam reversum, atque monentes interdum se cautius custodire, iras regis dum ista perciperet de eo pertimescentes. Ipse vero istorum non immemor, xlix. fortissimos viros ex paterna hęreditate et cognatis ibi collucavit omni cum militaris armaturę apparatu pręditos et munitos, interdum illis paucis diebus aliquibus propinquorum, qui adhuc supererant, de suis inimicis juxta suas mansiones ultionem faciens.

XVI.

Qua de causa miles Anglico more fieri voluit et ubi factus est.

Igitur Herwardus dum se talium virorum pręceptorem conspiceret ac dominum et quotidie ex effugatis et pręjudicatis et ab exhęreditatis manum suam non minime crescere cerneret, in memoriam habuit morem suę gentis gladio nec balteo militari pręcinctum se non fuisse, unde cum duobus ex suis pręclarissimis viris, unus Wynter nomine et alter Gaenoch ad abbatem de Burch vocabulo Brant valde nobilis genere perrexit, ut eum militari gladio et balteo Anglico more pręcingeret, ne multorum princeps et ductor factus quasi non miles incolę patrię exprobrarent. Et in natali apostolorum Petri et Pauli ab abbate militare honore functus est, et ob illius honorem quidem Elyensis monachus, Wiltunus nomine, qui et prępositus erat et patrio Herwardi amicus et ex fide frater, suos sodales milites fecit. Idcirco enim a monachis se et suos milites fieri voluit, et quomodo a Francigenis constitutum audierat, quod si quis a monacho vel a clerico seu ab aliquo infra sacros ordines constituto militem fieret non humilitatem inter milites haberi debere, sed quasi adulteratus eques et abortivus. Huic igitur consuetudini repugnans Herwardus, pene omnes sibi servientes et obedientes a monachis milites fieri voluit, ut si non aliter saltem a monacho, si quis eum serviret, gladium sicut militaris mos exigit acciperet, sępe adjungens, quod si quis a servo dei et a milite regis cœlestis gladium militarem acceperit, hunc servum suam virtutem excellenter in omni tirocinio agere scio ut sępe expertus sum. Ex hoc enim consuetudo apud Elienses ortus est, quod si quis ibi miles fieret, semper nudum ensem super altare inter magnam missam eodem die offerre deberet, et a monacho qui missam cantaret postevangelium sic accipi imposito nudo collo gladio cum benedictione, isto modo tironi tradens ensem eques sit factus emeriter. Mos enim his in temporibus abbatum fuit, ex quo Herwardus insulam ingressus est, ut eam contra regem Willelmum cum habitatoribus illius defensaret, qui tunc pene omnem terram sibi subjecerat, de quo seorsim gesta rerum recensebimus, et loco suo inseremus.

XVII.

Quomodo a quodam requisitus ut eum accideret, quem postea iccirco interfecit.

Reversus autem ad suos, audivit quendam Fredericum multum in plurimis locis eum quęsisse, qui frater erat veteris comitis Willelmi de Warrene, ut ipsum pro facto, quod paulo ante inseruimus, ad regis pręsentiam conduceret, pœnis traditurus, aut caput ipsius amputaturus et in trivio universalis vię illud positurus ad signum, sicut capita eorum, qui hęreditatem ejus acceperant et fratrem suum occiderant, ad ostensionem super portam suę domus constituerat, et insuper omnes qui adhuc ipsi favebant, vel illi aliquid auxilii conferebant, exules faceret vel membris obnoxios. Quem Herwardus cum suis pręvenire statim congressus est, simili modo cum illo facturus, si fortuitu postea illi incumberet. Audierat enim eum in Norfolc una cum militari manu esse, ut scitote aliquid comperto de eo illuc agmine militari vallatus tenderet. A quo nempe quod illi decreverat sibi factum contigit quodam  vespertino tempore, dum de nece Herwardi tractaret, ipse eum morte pręvenit.

XVIII.

Quare iterum in Flandriam discessit, ubi cito prędicanda opera fecit.

Quo facto in Flandriam ad suam conjugem quam dudum acceperat profectus est, ut interim ista tepesceret et suos pariter collocaret, illis, quos in Anglia reliquerat, promittens infra anni spatium se esse reversurum. Et ibi apud sanctum Odmarum ad suam conjugem et ad duos nepotes quos cum ea reliquerat perveniens, non illuc quadriduanum peregit diem, quin non statim a quodam pręclarissimo milite provincię ipsius Baldewino ad quoddam certamen vocatus veniret, quod contra vicecomitem de Pynkenni acceperat. Ad quod conventum etiam dominus de Brabant cum suis insignioribus affuit. Ex facta expeditione taliter Herwardus cum duobus pręnotatis nepotibus Siwardo Albo et Siwardo Rufo operatus est, et cum pręfato nobili equite Baldwino qui eos ad hoc conduxerat, quod etiam pars adversaria eorum pręconia non tacerent, sed maxime illos laudabant pręferentes semper Herwardum in virtute laudis hujus ex causa. Quum enim nullius ex virtute vehiculo suo contra resistentem sibi istum valere conspicerent, in comitatu pene ultra progressus equum suum sub illo perimunt, vel sic eum undique coarctatum accepturi, pedestris factus et solitarius. Nec hoc quidem eis profuit, sed magis festine super ruentibus pręcursoribus nocuit, his vii. occisis qui eum comprehendere pręcurrerant. Tandem ab inimicis circumquaque vallatus a nonnullis adversarię partis majoribus, virtutem ejus et animositatem percipientes, prius adjuvatus, amotis persequutoribus, talia secum ferendo, Indignum quidem est toto die multipliciter contra solum inferre manum et vix denique nil valere. Aut, si tandem superatur, quę victoria nobis ascribatur, a multis unus superatus? Utque inserimus crimen nostrę glorię ; vix sero licet occubuerit, ipse merito prę cunctis est pręferendus. Dum enim se sibi invicem a persequutione illius sic aliquantum revocaret, ut absque ferro sanus licet magno ingenio comprehenderetur, collega suę parti superveniens eum eripuit. Qui ascensus equo omnibus quę sibi contigerant refert, et quantum liberaliter sibi operati sunt recensiti, licet a suis vii. qui eum inconsulte invaserant, peremisset. Quod factum tantum utriusque parti contulit gratiam, quatenus omnes antequam dissociarent pro veneratione tanti militis ad pacis donum converterent, honoratus est ab eis et de muneribus.

XIX.

Quomodo in Angliam reversus sui ad eum collecti sunt, facto signo quod eis dederat quando ab eis discessit.

Ut autem Herwardus suis promiserat, in Angliam reversus est, una cum duobus pręfatis nepotibus, jam in omni militia pręclaris, et uxore ipsius Turfrida comite, quę etiam omnem muliebrem jam superexcedebat mollitiem, in omni necessitate perspicui viri compos sępe probata. Cum quo nempe et quidam capellanus ipsius, Hugo Britannicus ex nomine, venit, licet presbyter non minus omni virtute pręditus armisve instructus, et Wirhardus frater ejus, etiam eques ex militari virtute magnificus, adductis scilicet nec non sibi servientibus. Ex quibus quosdam statim propriam provinciam et paternam domum explorare misit, ut quid de eo apud regiam majestatem definitum sit diligenter inquirerent, et ubi nam sunt quos in Angliam reliquerat cautissime ab suis amicis in paterna patria investigarent. Quibus denique profectis, hęreditatem illius omnio liberam invenerunt, nullus in eam ingredi ausus. Quosdam vera ex suis latendo, et sic saluti suę providendo compererunt. Qui repente de adventu ejus congratulantes festino ad eum recurrerunt, videlicet Wynter quidam, insignis miles, qui erat brevi statura sed valde robustissimus ex fortitudine, et Wenotus et Alutus Gurgan, in omni virtute et fortitudine perspicui ; hi enim, sicut proceri et magni, ita in opere efficaces, adjunctis illis adhuc tribus nepotibus ipsius ; Godwinus Gille qui vocabatur Godwinus, quia non impar Godwino filio Guthlaci, qui in fabulis antiquorum valde prędicatur, et Duti et Outi, ambo fratres gemini, moribus et facie consimiles, atque ex militia laudabiles. Reliqui vero ex collega suorum in toto regno erant dispersi. Propterea quod illis ad signum ab eis recedens constituerat fecit, injectis flammis in tres villas super Bruneswold, juxta Brunne, igni tradidit, et in silvam discessit usque sui sibi recollocarentur.

Collectis autem in unum omnibus, fuerunt et cuncti etiam pręclarissimi, nullusque inter illos militari dignitati habendus vel considerandus nisi prius iterum prędicandorum operum auctor extitisset, quorum nomina hęc sunt, cum illis quos memoravimus numerum explentes ; Wluncus Niger, ex hoc huic cognomini sortitus, quod quodam tempore depicta facie carbonibus inter munitos incognitus venit, ex quibus solo hastile x. prostravit. Et istius socius fuit quidam Wluricus Rahere, vel Ardea, inde sic cognominatus, quoniam ad pontem de Wrokesham quadam vice erat, ubi adducti sunt iiij fratres innocenter damnati ut crucifigerentur, carnificibus perterritis, quod dicebant eum esse ardeam ad invicem illudentes illum, pro quo enim innocentes viriliter erepti sunt, et inimici eorum nonnulli occisi. Alii equidem et conversati sunt inter insigniores milites Herwardi, Godricus de Corbi, nepos comitis de Warewic, et Tosti de Davenesse, cognatus comitis ejusdem, cujus et nomen in baptismo suscepit, et Acere Vasus, cujusdam generosi suburbani Lincolnię filius, cujus et turrim civitatis ipsius erat, et Lewinus Mone, id est Falca, inde cognomen adeptus quod in quodam prato quadam vice quum herbam solus falcaret, a xx. ipsius loci villicis cum furcis ferreis et hastibus in manibus surreptus, ipse inter omnes cum solo falce multos vulneravit et aliquos occidit, sicut qui falcat inter illos discurrens, tandem effugatis omnibus.

Horum quidem et in consortio quidam Turbertinus, pronepos Edwini comitis, et Lefwinus Prat, [id est] Astutus, quod ab inimicis sępe captus caute evaserit, multociensque et suis occisis custodibus, unde sic vocatus : cum quibus nec non et alii in militia probatissimi adhuc computati sunt, Lefricus diaconus, et Villicus de Draitone, atque Turkillus et Utlamhe, id est exul, cocus Herwardi, Hogor cognatus Herwardi, Winter et Liveret, duo pręclari, et Rapenaldus dapifer de Ramesia, hi fuerunt signiferi, hi et Wluricus Niger et Wluricus Albus, Wluricus Grugam, Ylardus, Godwinus Gille, Outi et alias Outi, cum prędictis, et illi duo magnifici, cum Siwardo et alio Siwardo Rufo, qui fuerunt nepotes Herwardi. Cum eis ergo fuerunt et cęteri milites excellentissimi Godricus de Corebi, Hugo Normannus et presbyter, et Ylardus frater ejus, Levricus diaconus, Tosti de Rothewelle, et Godwinus de Rothewelle, Osbernus, Alsinus, Lefwinus Prat, Hurchillus, et Villicus de Draitone. Hi omnes quidem pręclarissimi et magnifici milites fuerunt in omni regno, cum cęteris nonnullis, de quibus longum est nominare et recitare per singulos.

XX.

Quomodo illi qui in insula Eliensi fuerunt, pro Herwardo miserunt, ubi in via insidias comites de Warenne percepit.

At vero illi qui in Eliensi insula erant, et qui jam illam contra regem Willelmum, qui Angliam bello obtinuerat, tenere inceperant, tanti viri videlicet Herwardi reversionem audientes, pro eo statim miserunt, atque ei etiam per nuncios mandata exponunt, ut ad eos simul cum omnibus suis veniat, una cum eis in defensionem patrię et paternę libertatis consors effecturus, et inter illos sicut tantus miles omnibus modis honore habendus. Et hi enim nominatim ex parte abbatis Eliensis ecclesię Turstani et monachorum ei magis proponunt et mandant, quorum dominio insula quidem erat, et a quibus et per quos magis contra regem munietabur, quia ipse rex quendam externum monachum super eos constituere voluerat, ex eis pro quibus jamdudum miserat de gente Franchorum monachis, ut in omnibus ecclesiis Anglorum decanos constitueret et prępositos.

Ast quidem insignis miles et maritima cognoscens eorum Brumannus nomine, hoc pręnoscens, in mari illos obvios habuit, et omnes in pelago mersos per saccum maximum quem ad caput navis digaverat transire fecit, sic monasteria Anglorum et cognatos ab externa dominatione tunc liberans. Qua legatione percepta gravisus est, et suum iter illuc tandem pręparatum Herwardus direxit, apud Bardeneiam navim ingressus. Quod audiens comes de Warenne, cujus fratrem jamdudum ipse Herwardus occiderat, in occursum ejus multas  insidias per occultas latebras juxta paludem insulę exitus pręparante, et circa aquas prope terram custodiam posuit caute, et absque suorum gravi cęde eum capere sperans. Tandem ista tamen Herwardo non latuerunt, offensis quibusdam ex custodibus super quosdam ex suis extentas manus habentes et telis eos etiam persequentes. Quibus adjutis, et illis invasoribus captis, ab eis didicit a comite de Warenne has insidias factas, et ipsum in crastino apud Herbeche esse venturum. Quo accelerans naves suas Herwardus, et suos ibi collocavit, et prope ripam fluminis armatos abscondit, et ipse cum tribus militibus et quatuor sagittariis bene armis munitis ad alvei flumen accessit, ubi etiam comes cum suis ex parte altera juxta ripam et tunc super venerat. Quibus visis quidam propius ad illos mittunt, qui ita ad illos exoritur : Nunquid et vos ex collega illius sceleratissimi Herwardi estis, qui tantos dolo oppressit, et tam multos secum ad nefanda opera contraxit? Proditus nunc domino nostro comiti utinam malignus ille sit, condignos vos cum eo mercede et honore habituro, si adquiescitis. Quę non infesta vis inimici nos ulterius ad hoc sollicitet in invisa ista palude ultra habitare et per luteam paludem atque inter aquarum gurgites et arundinum asperitates sequi inermem, in proximo una die cum eo omnes morti tradendos. Jam enim rex totam insulam exercitu suo undique circumdedit, et terram de eo exterius co-operuit ut omnes habitatores illius perdat. His dictis, quidam ex eis adjecit : Quousque, nequissime, quanto nobis proditionem domini et dominum derelinquere instruis ? cito revertens amove pedem, ne sęvis  jaculis occumbas, et domino tuo ipsum esse citra aquam interrogat refer. Comes quidem his cognitis statim adfuit, et, viso illo, suis exhortatus est ut ad eum omnes cum illo natatu aquam transcenderet, in illo fratris sanguinem vindicaturus et mortem. Id vero nequaquam posse fieri intulerunt, dicentes eum ad hoc venisse ut eos isto modo deciperet, unde ingemiscens erga illos aquam ultra positos affatur : Unitam iste vir Belial, magister vester, meę manui nunc subjaceret, vere ex ea pœnas gustaret et mortem. Quę verba Herwardus intelligens, intulit : Et si soli in aliquo loco nos optanda fortuna coiret, vere non me tuis invalidis manibus subjacere peroptares, nec societatem approbares ; et modicum Herwardus inclinans se, tetendit  arcum sagittamque emisit injecto pectore ipsius comitis fortiter. Ast lorica protegente resiluit, tamen ex animis pene factus ex ictu.

Quo facto, sui erga suum dominum valde solliciti quod ex ictu de proprio inclinaverat equo, cum in ulnis velociter asportarunt. At Herwardus interdum discessit, et in Eliensi insula eadem die cum suis secessit, ubi nunc maxima cum veneratione ab abbate ejusdem loci et a monachis suscipitur, et a majoribus ejusdem insulę veneratur, silicet a quodam comite de Leycestre Adwino, et a fratre ipsius Morkere comes de Warwic, et ab alio comite Tosti nomine, qui ad eos in insula confugerant, a prędicto rege multis injuriis passi, a plurimis exactionibus angariati, cum nonnullis insignioribus patrię ipsius, quos eadem causa illuc conduxerat et fuga.

XXI.

Quomodo rex aggressus est expugnare insulam, ubi pene totum suum exercitum perdidit, quum nullus pręter unum militem fortem in eam ingressus sit.

Postquam ergo rex ista cognovit, nimium est prę ira commotus, et, gravi indignatione extimulatus, vehementius aggressus est expugnare insulam, verum omnem suum ad Alrehede amovit exercitum, [ubi] minus aquis et palude pręcingitur : tantum latitudo ibi quatuor stadiorum extenditur. Ubi adductis instrumentis et structuris lignorum et lapidum et ex omni genere struis, aggregationem in palude, viam licet nimis sibi perinutilem et angustam, straverunt, ad magnum quippe flumen apud prędictum locum, silicet Alrehede, etiam in aqua maximas arbores et trabes conjunctas collocaverunt, subterius connexis pellibus bidentium integre et versipelles excoriatis et aere plene infusis, ut onus supereuntium melius sustentaretur et pondus. Quo facto, tanta multitudo irruens super congressa est, inter alia auro et argento sitabundi quod in insula non parum putabatur absconsum, quatenus illi qui ante festinantes processerant cum ipsa via quam fecerant demersi sunt, et qui in medio comitatu erant in palude aquosa et profunda etiam absorpti sunt. Pauci quidem et ex his qui retro sequuti sunt, pene egressis et projectis armis, ex unda volutantes per lutum evaserunt. Sic ergo, nemine vix persequente illos, in palude et aquis innumerabiles perierunt, ex quibus isti usque in hodiernum diem multi adhuc de profundis illarum aquarum in armis putrefactis abstrahuntur. Quod nonnunquam ipsi vidimus. Et ex illis omnibus de quibus supra mentionem fecimus, nec unus quidem in insulam ingressus est pręter unum insignem militem fortuiter, Deda nomine, qui ante omnes processit, nec aliquis ex insulanis saltem plaga percussus est. Fecerant enim eis quidam et acervationem cespitum super ripam prędicti fluminis ante muralia et propugnacula, nec non a dextris et a sinistris ponentes insidias. Prędictus quoque rex hęc omnia etiam eminus considerans, vidit videlicet ubinam sui ante cum in palude et aqua absorpti sunt, unde ex alte cordis dolore ingemiscens cum suis paucissimis qui adhuc supererant ad numerum tantorum qui demersi sunt discessit, omni spedeposita ulterius debellare insulam. Tamen custodiam ibi et in circuitu milites constituit, ne liberos exitus ad devastandam provinciam haberent.

XXII.

De quodam milite qui in insulam ingressus est, et quomodo primus regi de insula et habitatoribus ejus prędicanda dare censuit.

Ille quoque miles catus, quem jam paulo ante in insulam ingressum memoravimus capitur ante majores et primates insulę in Ely deducitur. A quo etiam quum requisitum esset causam adventus et nomen, Dadam ex vocabulo nominatum perciperunt, et causam hujusmodi. Nam rex coram suis pactus est, quod si quis prior in insulam ingressus dampnum inferret, si quis ab eo de eisdem insulę possessionibus postularet, utique promitteretur. Et his auditis audacię ejus virtutem laudaverunt, et eum secum aliquantis diebus commanere fecerunt, quamobrem ut virtutis eorum experientiam agnosceret, et quam tutum pręsidium ipsi haberent intelligeret, munitissimi locis vallatione pręditi et insignium militum collegiis non minime roborati. Nam ut sępe coram eis professus est, in bello minus eos esse profectos seu in militia peritos prę aliis gentibus multotiens audierat, sed priusquam discessit, pręclarissimos in cunctis percepit et in bellis exercendis efficaces, habita quoque hoc ex pacto licentia abeundi ut non aliter quam audierat et viderat de eis proferret, et hoc etiam sacramento fidei confirmato, dono ditatus, tandem ad regis curiam pervenit, ex cujus adventu omnes simul valde congratulabantur, verum et ipse rex gavisus est. Nominatissimus quidem inter insigniores militum regis erat, et interrogatus ante omnem exposuit curiam, quomodo in insula incolumis fortuitu pereunte fortuna solus ingressus est. Ubi cum ipse via quam ascenderant et quam fecerant innumerabiles sicut supra libavimus perierunt, ipse enim ex omnibus solummodo vivum ab Herwardo magistro militum insulę ipsius dicebat et in insulam deductum, per quem inter insigniores militum catervis honoratum si fuisse asseruit. Postquam percunctatus causam ingressionis didicit, regiam promissionem illi exponens, quod maximo honore ditaretur si quis in insulam ingressus prius dampnum inferret. Verum adhuc diligenter inquisitus dignitates majorum ejusdem insulę peroravit et nomina, atque in defensione insulę magnanimitatum eorum opera recensuit, et quomodo insignium militum catervis valde roborati sunt et collegiis robustissimorum non minime protecti. Illos autem tres comites quos supra memoravimus, silicet, Adwinus, Morkere, Tosti, et duos proceres Argarum et Thrachitell cognomento Puer, primos ad dignitatem insinuans pręposuit.

Herwardum vero Exulem cum suis, prę illis pene et prę cunctis equitibus quos apud Francorum gentem seu apud Romanum imperium vel apud Constantinopolitanum viderat, ex virtute laudis et animositate in multis de eis sermonem faciendo pertulit, et si nonnullos tamen illi coęquavit, neminem illum excedere dixit. Ad hoc quoque comes de Warenne, cujus fratrem, sicut superius explanavimus, Herwardus dudum occiderat, prę ira commotus et gravi indignatione exstimulatus, intulit : Vere evidentissime declaratur te non minime esse deceptum, ut dominum nostrum regem isto modo fallacis laudibus et persuasionibus inimicos ejus extollens ad benevolentiam decipiendo revocares. Ac insuperque sceleratissimum virum Herwardum virtute et fortitudine pręfers ? Desistat nunc regis veneranda majestas diutius et vanissimis exhonerari sermonibus. Cui ille prędictus miles inquiens respondit, non se munere nec dono seductum, nec alicujus favoris gratia persuasura, nisi tantum ut de eis vera proferat, nulla facie potentis seu alicujus veritatis, sub sacramento fidei in hoc pacto ab eis libere discedens. Et subjugendo interrogat quomodo illa posset reticere, dum exiguntur quę oculis vidit et ipse expertus est, nisi dominum regem offenderet et sacramentum suum violaret, aliter de eis mentiendo recensens. Rex vero interdum pro istis inoffensum eum haberi pręcepit, et suum explicare sermonem, illum diu ante veracem militem agnovisse contestans, si tamen nunc ut existimatur in his non excederet. Iterum autem ille prędictus miles satis non solum a rege sed a pluribus inquisitus, interrogant si alimentis seu alicujus rei necessitate egerent, vel si plus ibi probati viri fuerint quam prius exposuit, ut in aliquo eum in suo sermone deviantem invenirent, aut potius ut aliquid ad oppugnationem eorum intelligerent unum subjugendo refert : Si causam igitur adhuc audire contenditis, ut sępe illuc percipi hoc est. Disposuerat enim regis veneranda majestas transmarinos monachos in omnibus ecclesiis Anglorum decanos et prępositos constitui debere, pro quibus vestra sublimitas jamdudum miserat, illos videlicet quos quidam insignis miles ex Anglorum gente, Brumannus nomine, in mari hac ex causa obvios habuit, et in pelago demersos per saccum maximum transire fecit sic cognatos ab externa dominatione tunc liberans. Qua de re monachi loci illius alienis subjici verentes magis laborare maluerunt quam in servitutem redigi, exules, pręjudicatos, exhęreditatos, et suos parentes idcirco ad se congregantes, suum locum et insulam non insigniter de eis et aliis munierunt, et penitus illa pro tanti exercitus numero non aggravatur, et inimico non aggravatur ; ubi ob quatuor regum et regnorum obsidionem arator manum ab aratro non avertat, nec messoris dextra a messe vacillet, nec venator ibi venabula non observat, nec auceps avibus insidiare juxta ripas fluminum non desistat et in silvis, qui decore nimis in eadem insula et opulente pene omnibus animantibus sunt.

Nam eo tempore quo aves aquaticę pennas mutant et habitum, illuc sępe aviculas captas afferre vidi multas, nonnunquam centum et aliquando ducentas et plus, et sępissime non multum inferioris numeri ac etiam ex una aqua mille. Ex silvis namque quę in insula sunt eo modo in uno anni tempore ardearum satis copia est, excepta habundantia ferarum et pecorum. Ex aquis vero quę in circuitu insulę sunt, omni genere piscium abundari illos non ambiguum est. Et amplius quid referam ? Quotidie enim dum illuc tempora exegi, more Angligenorum epulis in refectorio monachorum fastidiebamus, reficiente ad prandium semper et ad cœnan milite cum monacho, ad superiorem tabulam abbate cum tribus pręlibatis comitibus simul etiam recumbentibus et cum duobus pręclarissimis viris Herwardo et Turkillo cognomento Pure. Desuperautem unumquemque equitem et monachum clipei lanceę parieti adhęrentes pendebant et in medio domus a capite usque deorsum super . . . . loricę galeę cum cęteris armis erant appositę, ut semper monachi sicut milites parati vices suas peragere essent, et in expeditione belli ire, hoc nempe mihi prę cunctis unum et valde mirificum est de illis omnibus quod illuc percepi monachos loci illius pene omnes tam pręclaros in militia esse, quod nedum penitus ante audivi, nec ipse in aliquo alio loco numquam expertus sum. Non enim illos ad munitionem in aliquo egere scio nisi fotrte in animo deficiant, quum insulam habeant fructiferam, in omni quippe semine etiam et germine uberrimam, atque ex aquis et palude munitissimam, omnique castello muris circumdato fortiorem. Pręterea tamen dominus meus rex illos expugnare utinam non desistat, et me quoque a veritate non deviantem inveniet, et melius tandem cum illis pacem facere intelliget quam diu illos expugnare et nil penitus pręvalere.

XXIII.

Ubi de insula conquassi sunt, et quid fecerunt, et quomodo rex pacificare cum eis disposuerat nisi sui quique hoc dissuaderent.

Hoc autem eo referente, ecce quidam ex illis militibus quos rex apud foveam1 de Rech obsidionem facere constituerat, paulo ante superveniens, vix expleto isto sermone, intulit : Num et vobis hęc incredibilia sunt, aut vana videntur ? hesterna die quippe et nonnullos ex insula egressos vidi, et tamen non multos, nisi septem militari habitu et procinctu belli insigne armati, quos omnes monachos esse pręter duos qui et militiam sibi sicut cęteri milites eos bene noverant, asserebant vindicantes, et militis jura exercentes, injectis flammis in villa quę [vocatur] de Burewell, et mala perpetrare undique, non solum nunc illi, sed et sępe alii discurrentes. Quos enim quidam ex nostris numero x. pervenire ante omnes nos qui illuc obsidionem fecimus, inconsulte nimis accelerantes, eos captare ęstimabant, quia pauciores illi quam [nos]. Tandem erga prędictam foveam utique sibi invicem et ictu lancearum sese obvios habuere. Et diu dimicantes, nostri omnes tandem succubuere pręter unum insignem militem, Richardus nomine, et ex cognomento, nepos vicecomitis videlicet Osberti, cui forte uni eorum extra comitatum, Wenochus vocabulo, adhęserat ut eum expugnaret. His ergo duobus diu dimicantibus cum illi qui de insula egressi sunt, neutrum eorum pręvalere diutius pręstolando perciperent, et nos cum militari agmine eminus appropinquare conspicerent, eos dissociare Herwardus magister militum fecit, et non ab aliquo ei aliquam vim inferre permisit, indignum dicens esse duos aut tres contra unum pręliare, et de suis hoc se nullatenus fieri velle permittere, sicut a prędicti militis ore percepimus. Tamen denique ad naves eorum eos usque persequuti sumus, et unum ex nautis ipsorum jaculo peremimus, et alterum cepimus qui nobis dignitates eorum recensuit et qui fuerunt peroravit, nomina eorum adjugens, Herwardus magister militum, Wenochus, Turstanus juvenis, qui post Prępositus cognominatus est, Boter de Sancto Edmundo, Siwardus, Levricus, et Acer Durus, quoniam durus erat ad sustinendum laborem sic cognominatus. Hi vero, licet monachi, pręclarissimi in omni militia fuerunt, et cum Herwardo sępe in virtute laudis experti et in tirocinio valde probati. Rex autem quicquam non est loquutus ex his, nec verbum aliquod boni vel mali intulit, indignum apud se ipsum dicens, viros exprobrare magnanimiter agentes, aut inimicos ejus ante suos pręferre laudibus cogitabat cum illis pacem facere, insulam natura et pręclarissimis viris munitissimam sciens, et nullo modo eis ingressum et exitum prohibere non posse intelligens. Verum accersitis magnatibus et consiliariis, eis quod in mente conceperat exponit, ut faciat cum illis pacem qui in insula sunt, asserens nimis grave esse tales viros in medio terrę suę a tergo relinquere quum jam contra exercitum Danorum ire deberent et postea statim in Normanniam proficisci. Nonnulli itaque majorum qui aderant et qui magis erant a secretis, hoc audito, confestim dissuadebant regi ne fieret, quia res eorum multas qui in insula sunt invaserant, et penitus omnes sibi partes de eorum possessionibus acceperant, dicentes, Quomodo, si illos qui magis et diutius contra nimis insanierunt regnum impune dimittitis et ad pacis donum convertere persuadeatis, quum hoc humiliter et deprecanter non exorant, quum eis jura concessa ; omnes excellentiam vestram subsannabunt, et taliter in vestro regno operari non verebuntur. Quibus rex etiam cum ira respondit non se posse expugnare insulam, nec locum ex virtute Dei naturaliter munitum. Ad quod quidam qui aderat, Ivo Taelle Bois nomine, indignando intulit, Jam vero ante diu novi etiam quandam vetulam, quę si adesset, sola arte omnem virtutem eorum et pręsidium contereret, et illos omnes de insula timidos ejiceret : verumtamen propter hanc se velle mittere asseruit, si rex acquiesceret. Quo audito confestim omnes qui aderant hoc regi persuadebant, dicentes, non esse renitendum, sed magis opem ferendum et donis maximis ditandum, si quis arte vel ingenio seu quolibetcumque modo inimicos domini regis conteret. Rex autem eorum persuasionibus et verbis obtemperans, anum statim adduci jussit, sed tamen secrete, ne palam fieret. Ipse postea iterum in circuitu insulę suum congregare fecit exercitum ; et valde a foris illam undique munire, per semetipsum huc atque illuc custodias faciens et obsidionem constituens, ne aliquis de insula egressus, quid ad expugnationem eorum actitaretur ipsi intelligerent, unde artem contra molirentur vel ingenium.

XXIV.

Quomodo Herwardus figulum se finxit ad regis curiam pergens, ut ibi exploraret quid circa illos agere vellent, et quosque delusit et nonnullos in curia regis occidit, incolumis reversus.

His itigur ita a rege ordinatis, sic insula de foris munita est, unde eis penitus omnis denegata est ingressionis facultas et egressionis libertas, quod eis inopinabile detrimentum doloris et timoris pene erat, nescientes quid contra illos actituri essent, vel modum expugnationis,  quoniam novum debellandi genus regem didicisse circa eos audierunt. Qua de re inierunt consilium, aliquem ullo modo foras ad explorandum mittere debere.  Nec ullum penitus idoneum invenientes, Herwardo tandem bonum visum est per se ad explorandum aut peregre proficisci, vel mutato habitu ire, licet multum renitentes omnes huic voluntati ejus resisterent.  Ac denique profectus est, assumpta tamen secum sua equa Anglece Hyrundo vocata, quę semper marcida erat et deformis aspectu, de qua superius et quantę velocitatis ipsa fuerit retulimus, et quantum ad sustinendum laborem agilis.  Egressus autem habitum mutavit, tonso crine et barba, lubricaque veste indutus, et obvio facto figulo, ollas illius accepit et figulum se finxit, ad regis curiam apud Brandune tendens. Quo perveniens nocte eadem, forte illo ad domum cujusdam viduę pernoctatus, ubi illa venefica mulier de qua superius mentionem fecimus hospitata est, quę ad internecionem illorum qui in insula sunt fuit adducta.  Illuc vero nocte eadem Herwardus etiam illas colloquentes sibi invicem Romana linqua audivit, quomodo ad debellandum insulam artem vacare deberent, rusticum illum ęstimantes, et inscium loquutionis.  Porro in medio noctis silentio illas ad fontes aquarum in orientem affluentes juxta portum domus etiam egressas Herwardus percepit, quas statim sequutus est, ubi eas eminus colloquentes audivit, nescio a quo custode fontium responsa et interrogantes et sui expectantes in reversione denique pertinere illas satagebat, sed ejus conaminis diuturna pręvenit mora ut majora semper et plus auderet.  Summo autem mane exinde, assumptis ollis, Herwardus discessit, circumquaque penes curiam regis vagando clamabat more figulorum Anglica lingua, Ollę! Bonę ollę et urnę! omnia hęc fictilia vasa peroptima!  Interea quippe a ministris in coquinam regis adductus est, ut ollas emerent.  At quidam de prępositis villę forte superveniens, viso illo statim intulit, nunquam se vidisse virum sic facie Herwardo consimilem nec instar staturam illius, sicut egens assimilari potest ingenuo et rusticus militi.  Quod quidam audientes venerunt videre virum consimilem Herwardo, unde in aulam regis inter milites et tyrones adductus est ut eum viderent.  Et diligenter intuitus, alii dicebant hominem tam mediocris staturę non esse tantę virtutis et fortitudinis sicut fama de eo vulgata aliique inquirebant ab ipso si illum nefandum virum Herwardum agnovisset vel vidisset.  Quibus respondit: Utinam ille vir Belial nunc hic inter nos adesset, mihi prę cunctis mortalibus infestus, nunc ulciscerer ex eo.  Nam mihi quandam vaccam abstulit et quatuor oves, omnia quę mihi erant pręter ollas et jumentum, unde huc usque mihi et duobus filiis sustentamentum vitę fuit.  Interea quippe prandium regis jussum est pręparari, et Herwardus in coquinam recessit. Post prandium nempe ministri coci et garcones coquinę cum eis, vinum et siceram ei dabant bibere ut eum inebriarent, illudentes eum in multis. Tandem madefacti vino, voluerunt ei coronam radere et barbam ejus  eradicare, et ut ollas suas undique circumpositas ipsemet velata facie confringeret. Qui eorum illusionibus non obedire volens, unus accersivit et graviter cum percussit. Cui reconsignato ictu sub aure vicem illi reddidit, unde sicut exanimis cecidit. Quod videntes socii, in eum omnes cum tridentibus et furcis insurrexerunt, et arrepto de foco hastile, contra omnes sese protexit, uno eorum interfecto, plurimisque vulneratis. Quo facto, statim in palatio patefactum est, unde apprehensus custodiendum traditur. Dum ergo in custodia esset, rege cum suis ad venabula egresso, quidam e custodibus adveniens, in una manu compedes detulit, de quibus illum onerari minitatus est, et in alia deferens gladium ex vagina. Quem statim Herwardus arripuit, et de proprio ense in eum irruit , unde mortem gustavit, atque aliis ex eo usque ad interitum propinavit. A quibus siquidem per hoc liber effectus, per sepes et foveas extra clam ad superiorem curiam domus descendit, ubi jumentum suum reperit. Quo ascensus, quidam de pueris regis viso illo vocibus maledicis eum aggressus est, monens sociis ut eum ministris regis sequi repente facerent, elapsum eum a vinculis asserens. Cujus objurgantis verba Herwardus non ferens, quum ante illum contra seipsum offenderet, gladio eum transverberavit. Quo facto multi sequuti sunt eum, sed omnubus una erat persequutio tardior Herwardo vero fuga efficacior, insulam de Someresham pertransiens et sic vespertino tempore et in noctu lucescente luna et matutinali hora in insulam clam destino progressu perveniens. Ex illis quidem omnibus qui sequuti sunt eum, nullus verbum de eo audierat, nec signum aliquod viderat, pręter unum qui forte ultra ad prędictam silvam4 progressus, ubi repente equus suus fessus succubuit, et ipse vix pedibus subsistere valuit, super quem fortuitu adveniens Herwardus in terram recumbentem peue sine anhelitu invenit. Quem statim Herwardus interrogat quisnam ipse est, et ille, unus ex ministris satellitum regis qui quendam fugitantem rusticum sequuti sumus a quo hodie unus e pueris regis dolo et custodes hominis illius perempti sunt. Nam si aliquid audieris et videris, pro Deo et gratia generositatis tuę indica mihi. Nunc, inquit ille, quia pro Deo et gratia generositatis conjurando requiris, scito me ipsum esse quem interrogas. Et nunc, ut verius me ipsum agnoscas, et verissime te mecum esse loquutum domino tuo regi asseras, gladium tuum pro signo et lanceam amittes, fidemque dabis, ut hęc ita illi recenses, si ex vita gaudere peroptas. Ille autem prędictus servus tandem reversus sicut ex fide promiserat regi peroravit, admirantibus cunctis de Herwardo et rege etiam eum magnanimum contestante et pręclarissimum militem.

XXV.

Quomodo piscatorem se finxit, unde iterum regem delusit, et quomodo rex fecit debellare insulam et de defensione eorum.

Rex autem, sicut disposuerat, et pro quo illuc suum iter direxerat, pręparatis instrumentis pręliandi, aggressus est perficere, omnem suum exercitum conducens ad Alreheche ; fecit quoque illo etiam advehi multam struem lignorum et lapidum, atque ex omni materia aggerationem, et omnes piscatores provincię cum naviculis ad Cotingelade adesse jussit, ut illuc quę adduxerant transfretarent, unde globos et montanas eis Alreheche facerent, super quos bellare deberent.  Inter quos cum navicula sicut piscator adveniens Herwardus cum cęteris, diligenter omne quod adduxerant transfretabant.  Tandem eadem die sole non occidente absque dampno, priusquam discessit opus suum complevit, imposito igne in eo, unde totum combustum est, et nonnulli etiam ab eo occisi et dimersi. Rasus enim erat barba et capite ne agnosceretur : sic varia usus specie ad hostium necem et ad internecionem inimicorum, magis volens aliquantum aspectu exinaniore se et compositas crines amittere, quam adversantes sibi parcere.  Nam hoc audito, impune illum amodo sic conreverti rex detestabile esse dixit, jam illusi ab eo in multis, tamen inter allia et ante omnia venerabilis rex suis semper pręcepit et mandavit Herwardum produci ad se, vivum et incolumem semper servare.  Hujus siquidem rei damnis commonefacti, ad omnes suas res et ad opera nocte et die custodias habuere.  Sic per VII. dies semper pręliantes vix unum perfecerunt, et globos quatuor ex ligno in quibus instrumenta bellandi statuere proposuerunt.  At illi qui ex insula erant antemuralia et propugnacula contra statuentes valde rebellabant.  In octava siquidem die cum omni virtute eorum omnes aggressi sunt impugnare insulam, statuentes illam prędictam phithonissam mulierem in eminentiori loco in medio eorum, ut satis undique munita libere suę arti vacaret.

Qua ascensa contra insulam et habitatores ejus diu sermonicata est, plurimas destructiones ..... tudines4↓, et figmenta subversionis faciens, posterioraque sua semper in fine suę orationis et incantationis detecta ostendens.  Hęc dum enim illa hoc suum nefandum opus tertio sicut proposuerat aggressa est, ecce illi qui in palude undique a dextris et a sinistris inter arundines et veprium paludis asperitates absconsi erant, ignem in illa parte accenderent, quo, vento urgente, fumus adversus castra eorum et flamma consurgeret.  Qua surgente instar longitudinis duorum stadiorum, ignis huc illucque penes illos discurrens in palude horrendę visionis apparuit, et stridor flammarum crepitantibus virgis virgultorum eum arboribus salicum terribiliter insonuit.  Unde obstupefacti et nimis territi fugam inierunt unusquisque viam suam, et per inculta paludis in illa via aquosa non diu gradientes, nec callem quientes tenere. Pro quo enim plurimi repente absorpti sunt, aliique in aquis eisdem dimersi et sagittis oppressi, dum manus eorum qui de insula caute ad rebellandum licet clam egressi sunt in igne et fuga et jaculis ferre non possent.  Inter quos illa pręfata nefandę artis mulier, de suo proprio statu etiam timore perterrita, obruta diruens prior fracta cervice succubuit.

Ipse siquidem memoratus rex necnon in proprio clypeo inter paucos qui effugerant ad numerum occumbentium sagittam fortiter injectam ad tentoria suorum usque portabat.  Quod videntes sui perterriti sunt, vulneratum eum ęstimantes, et hoc insimilietr conquerentes.  Quorum hęsitationes et metus ut expelleret, rex adjecit, Nec me vulnere infectum conqueror, sed sanum consilium me non accepisse super omnibus quę mihi contigerant condoleo, pro quo jam pene omnes nostri succubuere, nefandę mulieris versutia decepti et detestandę artis imperitia irritati, cui aurem saltem prębere execrandum nobis esse deberet, me non ista nobis sic provenerant.

Isto autem tempore, Radulfus comes cognominato Waer, clam coacto simul maximo exercitu in quosque de gente Anglorum ad nuptias suas invitaverat et vi eos secum sub sacramento et dolo tenere coegerat, unde totam terram a Norwico usque ad Tedford et ad Sudbiri devastans sibi subjugavit.  Pro quo tres memorati comites et omnes majores natu qui in insula erant ad eum jam confugerant, quasi vindicaturus sibi regnum et patriam, relicto solo Herwardo cum suis ad custodiendam insulam.

XXVI.

Quomodo et quare Elienses cum rege concordati sunt, pro quo Herwardus ecclesiam et villam ardere voluit.

Jam ergo his ita paratis, rex tandem nihil suam pręvalere industriam intelligens, ut insulam bello aut vi obtineret, sui omnes penitus quos nunc ibi simul amiserat et alio tempore quam innumerabiles illuc perdiderat, decrevit suis insignioribus partiri forinsecus terras ecclesię et res monachorum, ut solum de foris insulam custodirent. Qua de causa etiam nonnulli vicinas terras ecclesię proprię ditioni usurpantes sibi eas vindicavernt.  Quod audientes monachi ejusdem ecclesię saniorem consilium de quibus jam inceperant eligentes, reverso abbate qui cum prędictis comitibus dissimulans una cum ornamentis et thesauro ecclesię in Angerhale fugerat, rogaverunt regi ea quę pacis sunt, si tamen omnes terras ecclesię in cunctis libere et honorifice restitutas eis redderet.  Hoc tamen quadam die secrete factum est, ne ab Herwardo intelligeretur.  Quibus gratanter a rege susceptis, repente porro regem cum suis insulam clam venire fecerunt, quum Herwardus quodam tempore cum suis ad prędam foras egressus est, ut absque sanguine et gravi cęde hoc fieret.  Tamen unus ex monachis ad eum profectus est, Alwinus filius Orgar, ut illi innotesceret se regem jam suscepisse et pactum cum eo confirmasse.  Quem statim obvium habuit in via de ripa cum suis quibusque progressum, portantes faces ut ecclesiam et villam incenderent, pro eo quod audierant.  Cui in multis precibus et obsecrationibus ne hoc ei fieret restitit, monens potius ut suę saluti ex fuga consuleret, si ad pacem cum eis convertere nollet, subjugens etiam regem esse apud Wycheford prope unius stadii cum omni suo exercitu.  Cujus tandem persuasionibus et verbis obtemperans, quod amicum eum et bonum consortem habuerat in militia et in multis necessitatibus illius effectus, propterea, sicut illi persuasit, magis credidit, et repente hoc fecit cum suis navibus quas habebat bene armis munitas ad custodiendas aquas in circuitu insulę, in quodam mare Wide vocatum juxta Welle secessit, magnum et spatiosum lateribus aquarum et liberos exitus habens.  Et idcirco ibi expectare voluit quod quosdam ex suis Cissahum constitutos reliquerat, ut mala ibi perpetrarent et flammis terram vastarent, quatenus missis clam exploratoribus illos repente ne caperentur adducerent.  Quibus tandem in quadam minima insula quę Stimtencia vocatur prope inventis arbitrati sunt suos persequutores esse, in palude inter arundines eminus se absconderunt.  Duo vero ex ipsis, quidam Starcufulfi nomine et Broker, simul latitantes aliquid remedium salutis sibi ęstimabant si coronas haberent, eo quod monachi fuerant, cum suis gladiis prout potuerant coronam alter alteri impressit.  Ac denique ex clamore et loquela sibi invicem agnoscentes, congregati sunt et e vestigio ad dominum suum reversi.

XXVII.

Ubi Herwardus sic coarctatus est quod propriis manibus suum optimum equum occiderit, et quomodo porro exercitum quinque provinciarum devicerit.

In prędicto mare nunc Herwardus a gravi persequutione commoratus, a comprovincialibus et a quibusdam regalibus graviter obsessus est, ubi sic coarctatus est quod propriis manibus suum optimum equum de seipso desperans occiderat, ne aliquis imperfectus gloriaretur se adquivisse equum Herwardi.  Ac denique de isto periculo tandem cum suis profugam evadens, in Brunneswald transivit, et similiter in magnis silvis Northamtunę exhabitavit, terram igne et ferro devastans.  Qua de re denique ex jussu regis coacto simul exercitu istarum novem provinciarum, Northamtunę, Cantebrigię, Lincolnię, Holandię, Leycestrę, Huntedunię, et de Warwic, qui aggressi sunt pariter statuto die cum militari agmine capere Herwardum et suos, undique in silvis juxta Burch eum requirentes, ubi tunc temporis commoratus est, et ibi vallatus hostibus quum effugere manum eorum omnio tempus non haberet, in remotioribus partibus silvarum provincię ipsius hinc inde decessit, expectans suos et amicos, pro quibus ad auxilium suum miserat.  Interim ergo transverso modo pedibus equorum suorum ferrum fecit imponere, ut [non] perciperetur e vestigio eorum ubi pergere vellent aut ubi essent.  Hoc etiam amicis et commilitonibus mandavit pro quibus tunc miserat, ut sic facerent.  Quibus quidem unus post unum prout poterant venientibus, quum jam Herwardus intellexisset amplius non esse locum divertendi, quod bellum imminebat ei in circuitu, bonum ei visum est inire contra eos modicum certamen ad persequendum eos a tergo vel ante aut a latere eorum, antequam pręparentur ad bellum quum jam centum electi milites essent et ducenti robustissimi viri cum eo, pręter balistarios paucos et sagittarios.  Habebat enim tunc Herwardus illis diebus forte multos tam ex alienigenis quam ex provincialibus qui ad eum propter exercendam militiam venerant et in ea instruendi, relictis etiam dominis et amicis audita fama suorum confugerant, et nonnullis ex eis regis curialibus, ut experirentur an forte vera essent quę de eo audierant, ex fide et sacramento ab Herwardo tamen caute susceptis.  Nam maxima multitudo militum et peditum illarum provinciarum ibi erat, et Turoldus abbas de Burch et Ivo Taillebois ducebant exercitum regis ut omnes neci traderent. Tum Herwardus et sui ob multitudinem non exterriti, et licet undique graviter obsessi, pręparaverunt se et omnes suos sagitarios et balistarios inter arbores statuentes absconderunt, et telis prosequentes desuper clam inter robora lignorum statuerunt ut subtus bellantes in his protegerentur et sic defensarent, ne nimis super illos multimode irruentes ferre manus eorum non possent.  Ipsi vero sub saltu nemoris eminus progressi sunt in protectione sagittariorum suorum, Herwardo semper et ad cuncta pręeunte.  Quem statim sequebatur Rahenaldus dapifer de Rameseia et ad cuncta signifer ejusdem collega exercitus, aliique pręclarissimi milites a dextris et a sinistris directi consortiti, quorum enim pręclarissimorum nomina et virtutem in tam pręclaro certamine contra tantos pauci ob memoriam dignum duximus memorari.  Horum igitur primus et recte in militia et virtute animi prior habendus quidam Winter nomine a sinistro latere erat.  Hi igitur non inconsulte super equos in primis ad percutiendum egressi essent.  At in expeditione belli dum illi nimis confidentes dissociati contra in eos irruerent, primam aciem perforarunt et multos percusserunt, et sic in silvas suas damno peracto sicut in pręsidio revertentes, ne nimis super eos aggressi ferre multitudinem eorum nequirent. Tamen e vestigio ad eundem illi conversi pede tenus, sic tota die alio modo semper multoties egredientes et regredientes innumerabiles persequuti sunt, suis eos desuper telis semper protegentibus et in reversione conservantibus bene, dum valde usque ad nonam sic laborarent, equi adversariorum suorum et togati milites nimis lacesserentur, in fuga sequentes eos et armati tota die expectarent egressuros, castra tandem ab obsidione diverterunt.  In quos enim statim Herwardus cum suis omnibus uno impetu a tergo eorum veniens magnum certamen inierunt, ex quibus nonnullos quidem et majores quinque acceperunt et captos tenuerunt.  Inter quos prędictus Abbas de Burch captus est et alii pręclarissimi.  Qui vero ex adverso erant, hoc intelligentes debellare eos cessarunt, licet pariter congressi essent, ne illos quos acceperant male tractarent vel occiderent.  Adhuc quidem progressionis eorum ad pugnam ut supra modum contexuimus, ultimum certamen major plaga est facta in adversariis et cędes non minima, quo fessi valde erant a labore, et a suis castris dissociati jam reclinare inceperant.

XXVIII.

Qualiter vindicavit se de abbate de Burch.

Postquam ergo prędictus abbas de Burch redemptione triginta M librarum de manu Herwardi liber effectus est ; et nepos ejusdem abbatis atque alii omnes quos acceperant, per quendam cognatum Herwardi, Siwardum Album nomine, quem dudum hospitio honorifice susceperat, ob reverentiam ejusdem abbatis dimissi essent ; sui fœderis non recordantes nec beneficii recompensationem addiderunt iterum debellare Herwardum et suos.  Pro quo memoratus abbas plures ecclesię suę possessiones multas militibus erogavit ut haberent pręsto militare auxilium ad expugnandum Herwardum, ex quibus ei statim ipse abbas infestabatur, ac illos eum pro servitio terrę persequi constituit.  Ut autem audivit Herwardus sermones istos, et imminere sibi supplicium pro beneficio, non diu demoratus sed nocte eadem vindicantes se cum suis in Burch secessit, ac totam villam igne devastans omnem thesaurum ecclesię deprędavit, atque abbatem persequutus est licet latitando cum suis evaserit.

XXIX.

De visione quadam quam vidit, et de re quam vidit mirabili.

In sequenti siquidem nocte in somnis Herwardus vidit assistere sibi inestimabilis formę virum, ętate senem, vultu terribilem, a toto amictu corporis specialiorem cunctis rebus quas viderat aut in mente conceperat, comminantem sibi eum magno clave quem in manu gestabat et terribili pręcepto, ut omnes res ecclesię suę quas pręterita nocte acceperat confestim ex integro restitutas repartiri faceret, si saluti suę providere optaret, et in proximo miserabilem mortem evadere1.  Verum expergefactus divino terrore corripitur omnia quę abstulerat eadem hora reportavit, et sic cum suis omnibus ultra progrediens discessit.  In qua via repente rectam callem perdiderunt errantes.  Quibus deviantibus quoddam mirabile eis contigit et miraculum, si sane dici poterit talia viris sanguinem evenire posse.  Dum enim intempesta nocte et caligine per devia silvarum hinc inde ubi se verterent nescirent, immanis lupus ante eos affuit, sicut canis domesticus congratulans eis, et in via secedens proprius ante eos ibat.  Quem tamen in caligine tenebrarum canem album propter canitiem ęstimantes, alternatim sibi invicem exhortati sunt ut canem sequerentur proprius de villa illum asserentes.  Quod et fecerunt, et in medio noctis silentio dum se prosperatos ex tramite intelligerent, et suam viam agnoscerent, subito candelę ardentes et adhęrentes lanceis omnium militum apparuerunt, quę tamen non valde lucidę sed velut illę quę vulgus appellant candelę nympharum.  Nec enim aliquis eorum evellere aut extinguere omnino eas potuit vel de manu projicere.  Unde valde sibi invicem admirantes, et, licet obstupescerent, suam viam cernentes semper duce lupo perrexerunt.  Lucescente siquidem die, omnes, quod eis mirabile fuit, ductorem suum lupum esse tandem comperere.  Et dum inter se de his quę contigerant sibi hęsitarent, lupus non comparuit et candelę evanuerunt, atque ipsi ubi ire disposuerant ultra Stanford pervenerunt, et suum iter prosperatum intelligentes, gratias egerunt deo, admirantes de his quę sibi evenere.

XXX.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Nec dum enim ibi tres dies commoratus, audivit quendam inimicum suum Herwardus in prędicta villa fore, qui sępe eum perdere et inimicis tradere temptaverat, licet dudum illi ex fide fracta fuissent, ubi ad explorandum cum his auditus tantum cum duobus viris processit, et agnito illo in via fugę statim consuluit. Quem e vestigio repente sequutus est Herwardns [sic] de domo ad domum, de horto ad hortum, cum nudo ense et ancile in manu, usque intro ad atrium magnum, ubi ad agapem multi ex comprovincialibus congregati sunt. Et quum non haberet ibi ubi se verteret, imminente semper super eum Herwardo, in interiorem domum fugiens discessit, ubi in foramine sellę super latrinam caput imposuit, misereri sibi exorans. Et liberalitate animi motus, sicut erat in omni suo opere liberalissimus, non eum ibi tetigit nec quicquid molestię in verbo nec in facto ei intulit, sed uti venerat, confestim per mediam domum rediens transibat. Nec enim aliquis ex convivantibus saltem mutire vel aliquid ei importune de eo stupefacti dicere audebant, et nihil prę manibus nisi cornua habentes et calices meri.

XXXI.

Quomodo uxor Herwardi habitum sanctimonialem accepit in Cruland.

Interveniente autem tempore, prędicta uxor Herwardi Turfrida ab eo jam declinare inceperat, eo quod tunc sępissime legatos cujusdam prępotentissimę mulieris opibus susceperat, quę fuit uxor Dolfini comitis, ut eam in conjugem acciperet exquisita licentia a rege, dum hoc solummodo verbis impetrare posset, sicut ab ore regis audierat, si pacifice vellet et ei fidelitatem facere. Hujus igitur rei gratia et specie mulieris delectatus Herwardus, assensum prębuit, quod illi formosior nec opibus pene pręclarior. Quapropter missis nunciis ad regem, prędictam mulierem postulavit, atque apud regiam majestatem se velle reconciliari. Quibus gratanter susceptis diem illi statuit acceptans quę proposcerat, subjungens diu ante se velle illum gratia recipere. Propria vero uxor Herwardi, de qua paulo ante mentionem fecimus, hac de causa in Cruland discessit, et meliorem vitam elegit velamentum sanctimonialis accipiens. Qua de causa multa incommoda ei post evenerunt, quod sapientissima erat et in necessitate magni concilii. Postea enim sicut ipse sępe professus est, non ei sicut in tempore ejus sic prospere contigerunt multa.

XXXII.

Quomodo quemdam pręclarissimum militem solitarie pugnantes devicit.

Ubi bene iter ageret apud Brunneswald, quendam Saxonicum militem obvium habuit, virum magnę fortitudinis et statura eminentem, nomine Letoltus. Hic ergo ex militia et fortitudine satis in multis regionibus notus erat et valde laudatus. Quem statim Herwardus ut erat liberalissimus, prius salutando quis ipse fuerit interrogavit et dignitatem et cognationem. Cujus verbis et interrogationibus in bono non suscipiens superbe respondit, fatuum eum et rusticum vocans. Unde in ira commoti armis in fine aggressi sunt. Et non solum ipse sed et milites eorum simul coierunt, ex parte memorati militis quinque et ex parte Herwardi tres, silicet Geri, Wenochus, et Matelgar. Quibus dimicantibus Geri miles suum repente prostravit consortem alium aggrediens. Alii equidem duo milites ejusdem adversantes simul postea cito superaverunt. Inter hęc autem ille memoratus pręclarissimus eques contra Herwardum superpręliare licet suis superatis non cessavit. Attamen a nullo suorum Herwardus adjuvari sibi permisit, indignum dicens tunc, sicut et semper, aliquem suorum com alio vel cum ipso duos pręliare contra unum, sed solitarie pugnare aut succumbere. Et illis duobus diu post dimicantibus inter dubiam fortunam duelli illorum duorum, ut non sui superabant, Herwardi gladium ex capula disrupit, unde hęsitans qua attonitus stabat alius semper, interim super galeam cedens. Cui statim quidam miles ipsius Geri, quia adversus socium sermonem hunc intulit, cur ea quę latus juxta habuit in tam gravi necessitate oblitus fuerit, additque se velle locum sibi cedere contra illum, unde valde confortatus ensem alium quem oblitusfuerat a vagina excipiens, socium acrius aggressus est et in primo ictu dum in caput conferri ęstimaretur, tibiam illius in medio percussit, tamen super genua sese ille miles interdum diu protexit et nullo modo dum in eo vita fuerit se velle reddere nec victum videri asseruit. Quod videns Herwardus admirando virtutem illius et fortitudinem laudavit, ac illum ulterius debellare desiit ab eo discedens et in viam suam secedens. Addiditque de illo ad suos Numquam talem virum inveni, nec fortitudine parem ullum unquam pertuli, nec in tanto periculo contra aliquem pugnavi, nec tam gravi labore neminem vici.

XXXIII.

Quomodo Herwardus ad curiam regis cum suis militibus accessit.

At ubi tetendit ad curiam regis cum tribus pręfatis viris, tandem quum appropinquaret in se reversus quod pręclare cum suis regi non occurreret, statim pedem refert. Et illico reversus, duxit secum alios quadraginta pręclarissimos milites, et omnes statura proceri et magni, et, in militia efficaces, et, si non ex alio, ex solo visu et procinctu armorum insignes. Qui benigne satis et honorifice cum suis a rege susceptus est. Tamen collegam suam inter curiales suos commanere non permisit, sed ultra ad proximam villam hospitari percepit, ne tumultus forte inter eos et suos fieret. Herwardus vero cum tribus tantum militibus in palatio suscipiens, facturus illi in proximo quod poposcerat. Sequenti autem die ipsemet venerabilis rex milites Herwardi videre processit, et armatos et sine armis astare et procedere ante se fecit. In quibus valde delectatus venustati eorum et proceritati congratulans eos laudabat, atque illos omnes et vere pręclarissimos in militia esse debere subjunxit. Poat hęc autem Herwardus omnes ad propria permisit, pręter duos milites, et illos secum hactenus expectabat ut terram patris sui ex integro reciperet, regi hominio facto.

XXXIV.

Quomodo cum quodam milite de curia regis pugnavit, et eum devicit.

Quidam enim e curialibus militum regis animo hoc indignantes, grave ferebant homines externos et invisos sibi ad tantam gratiam et honorem apud regiam majestatem sic repente pervenisse, conati sunt illi mala inferre ; verum cum quodam pręclarissimo milite ex collegio suorum, Ogger nomine, secrete sermonem habuerunt, ut eum ad solitarium bellum invitaret, scientes nulli homini dextram suam se prohibere velle, proterve vel superbe ab aliquo provocatus ad pugnam vel ad fortitudinem. Ex hoc enim aliquod remedium suę invidię fore ęstimantes, saltem si denegaret, pręsentia regis veriti contra eum manum erigere, aut potius superari eum a tanto milite peroptantes, quod statura illo eminentior erat et ex solo intuitu oculorum multo robustior videbatur. Propeterea concitaverunt in eum quasi indignando proterve provocaret priusquam factum esset. Cui, dum ista semel et iterum exprobrando loquutus fuisset, consensit tandem Herwardus. Ad quod ergo utique eminus sub saltu nemoris statim discesserunt, cum tribus tantum utriusque partis sodalibus sub sacramento compactis, nullum ex eis alicui eorum auxiliaturum sed tantum pręstolantes si pacificare vellent vel pręliare magis eligerent. Et simul congressi diu dimicabant. At Sępe interdum Herwardus ut ab inceptis desisterent admonuit, stultissimum esse tota die pro nihilo pugnare subjugens. Cujus verba ille miles non suscipiens, sed magis ex hoc in semetipso confidens, ęstimat eum illud sępe repetere timore vel imbecillitate corporis, aut potius victum se videre cernens. Idcirco quidem magis super eum ac magis aggressus est, et quod ab eo jam semel et iterum declinare inceperat, unde eum tandem vana spes delusit. Quod denique ferre non valens Herwardus restitit, et sicut erat moris illius in bello et certamine in fine semper viriliter pręliare, fortiter contra eum stetit, et non prius destitit, donec eum victum reddidit, brachio ipsius dextro graviter vulnerato.

XXXV.

Quomodo Herwardus accusabatur, unde custodię tradebatur ab Roberto de Horepol.

Ista ergo dum ad notitiam quorundam inimicorum ejus pervenissent, boni illius invidentes, curiam adeunt multa de eo regi et non vera afferentes, ac illum dolo commonefacientes, ne amplius tales viros quasi proditores regni sui et inimicos juxta se haberet, nec in curia sua amodo recipi debere, nec ad concordiam, sed magis pœnis tradi, seu perpetualiter in carcere claudi. Quę verba ipse rex venerabilis quidem penitus non obaudiens, ut eis tamen satisfaceret, in custodiam ad horam eum jussit constitui, tradens eum cuidam venerabili viro Roberto de Horepol apud Bedford, ubi pene totum anni spatium fuit, solummodo compede vinctus. At semper comes de Warenne et Robertus Malet atque Ivo Taillebois resistentes, dissuadebant regi ne illum e custodia dimitteret, nec terram pacificatam esse per hoc asserentes. Quod audientes sui dispersi sunt. Tamen ad suum dominum sępe dissimulato habitu quendam suum clericum miserunt, Lefricum diaconum nomine, qui astutus semper erat in omni suo opere, et stultitiam loco simulare docti et sapienter agere. Cum illo quidem quodam tempore illuc, ut lac cocus emendum perrexit, vir equidem in omni loco cautus, et inter externos facetiosus. Coram quibus quodam die ipse memoratus custos Herwardi inter cętera illi condolens adjecit, Heu! heu! quondam catervis militum insignis et tantorum pręclarissimorum ductor et dominus nunc in proximo dehinc sublatus dolo Ivonis Taillebois, et in manibus invisi hominis illius traditur, in castella de Buckingham missus. Utinam illi, quos olim donis ditabas et honoribus extollebas, magistri vestigia in hoc sequerentur, obviantes nos itinere vel insula, sic liberantes magistrum suum et dominum. Quo audito illi duo pręfati homines Herwardi ea quę audierant non poponentibus sed acceptis a suo domino signis militibus illicus et suis omnibus ista patefecerunt et designantes locum, simul omnes in unum convenerunt die adventus eorum, silvam per quam transire deberent clam observantes. Quibus venientibus confestim in illos ex insperato irruerunt, et multos prius quam saltem levia arma arripere potuerunt oppresserunt. Tamen resumptis armis fortiter restiterunt quod multi fuerunt, videlicet omes milites circum castellorum. Ac tandem hoc illis omnibus pene mortis fuit occasio, dum effugere possent noluerunt, et in fine circumvallari ab eis non potuerunt. Porro inter nonnullos qui adhuc supererant, a vinculis denis absoluto Herwardo, semper clamavit diligenter observare collegam venerabilis magistri sui et illęsos dimitti cum ipso Roberto huc illucque inter suos adhuc bellantes incidens et liberatorem animę suę eum denuncians, qui statim a persequutione cessaverunt. Nam in extremis prout terga omnium venientes processerant, et Herwardus ante illos in medio eorum vinculatus ducebatur, tandem ipse quidem pręfatus custos ejusdem cum sociis suis qui remanserant discedere volens, innumeras grates et gratias refert, eo quod in custodio eum honorifice tenuerit et diligenter honoraverit ; rogans etiam ut de eo domino regi suggereret.

XXXVI.

Quomodo Robertus de Horepol de Herwardo regi bona intimavit.

Prędictus autem Robertus de Horepol dehinc statim ad regis curiam perrexit, innotescens regi per omnia quę facta fuerant, et quomodo per suos Herwardus liberatus est. Subjunxit etiam in fine mandata ab eo delata, ut mansuetudine regia usus, reminsceretur quomodo sub protectione sua et pace ad curiam suam veniens in carcere et custodia super hoc non recte missus fuerit. Tamen si illa quę tunc illi promiserat saltem nunc faceret ut domino carissimo modis omnibus serviret, sciens sibi hanc injuriam per eum factam non fuisse, sed persuasione et versutia inimicorum. Quę verba secum ipse venerabilis rex modicum retractans, non recte in eum fuisse peractum respondit. Qui dum in gratiam regem suscepisse verba agnosceret, multa repente de Herwardo et suis atque prędicanda regi peroravit, subjugens pro parva causa non leviter tantum militem a se et de regno suo expelli non debere, in quem magna fiducia esset sinceritas contigeret. Ipsum enim pro certo assuerit magis antiquis instare opibus, interum perturbata terra, nisi in oculis ejusdem regis gratiam magis quam servitutem inveniret, terra patris sui ex benignitate regis suscepta. Quam recipere recte debere protinus rex subjunxit, mandans per literas suas etiam hoc Herwardo et provincialibus terram patris sui recipere debere et quiete possidere, ac deniceps pacem velle sectari, non stultitiam, si regis de cętero amicitiam optaret possidere.

Herwardus igitur, miles insignis et in multis locis expertus et cognitus, a rege in gratiam susceptus, cum terris et possessionibus patris sui multis postmodum vixit annis, regi Willelmo fideliter serviens ac devote compatriotis placens et amicis; ac sic demum quievit in pace, cujus animę propicietur Deus. Amen.

EXPLICIT VITA HERWARDI INCLITI MILITIS.

Hereward Contents Page